- blad nr 2
- 26-1-2013
- auteur A. Kersten
- Redactioneel
Bankieren bij de staat in trek
In januari 2007, ruim anderhalf jaar voordat de kredietcrisis uitbrak, had het ministerie van Financiën een piepklein standje op de Nationale Onderwijstentoontstelling (NOT) in de Utrechtse Jaarbeurs. Je moest je best doen om hem te vinden. Een dame verstrekte er informatie over iets dat schatkistbankieren heette, oftewel: bankieren bij de staat (zie kader). Ze stond klaar voor wie het horen wilde, maar de belangstelling op de beurs ging vooral uit naar andere zaken als nieuwe leermiddelen of digiborden.
Schatkistbankieren is precies wat het zegt. Publiek gefinancierde organisaties laten hun overheidsgeld staan bij de staat, oftewel het ministerie van Financiën. Elke cent aan rijksbijdrage voor de school blijft op die manier in de schatkist tot het moment waarop het bestuur de rekening feitelijk betaalt. Het zijn dan niet de commerciële banken die profiteren van publieke middelen, maar de overheid zelf. Die beschikt over een vollere schatkist en hoeft zelf minder te lenen.
Dat is een belangrijke reden waarom het kabinet schatkistbankieren verplicht wil stellen voor lagere overheden, zoals provincies, gemeenten en waterschappen. Voor ministeries geldt die verplichting al. Voor semi-publieke instellingen zoals schoolbesturen staat vrijwilligheid voorop: ze hoeven niet, maar mogen wel.
En schatkistbankieren wint aan populariteit onder schoolbesturen, blijkt uit cijfers die het ministerie van Financiën heeft verstrekt. In 2008 telde de lijst 42 onderwijsinstellingen: 25 in primair en voortgezet onderwijs, acht in het mbo, acht in het hbo en één universiteit. In 2012 is het aantal schatkistbankierende onderwijsbesturen opgelopen tot 107: 75 in po/vo, zestien in het mbo, dertien in het hbo en drie universiteiten. Een van de recentste instellingen die de overstap hebben gemaakt, is het Rotterdamse regionaal opleidingencentrum Zadkine. Dat het roc ging schatkistbankieren, kwam de afgelopen weken zelfs in de krant. Tijden zijn veranderd.
Voorschieten
Ook het grootste schoolbestuur in het voortgezet onderwijs, Ons Middelbaar Onderwijs (OMO) in Tilburg, maakte de overstap. Met zo’n 35 scholen door heel Brabant en een jaaromzet van 475 miljoen euro, bankiert OMO sinds maart vorig jaar bij de schatkist.
OMO krijgt net als andere schoolbesturen geld van het ministerie van Onderwijs voor zaken als lerarensalarissen, lesmateriaal en het onderhoud van gebouwen. Daarnaast is het bestuur in zo’n elf gemeenten verantwoordelijk voor het bouwen van nieuwe scholen. OMO krijgt daarvoor geld van die gemeenten (doordecentralisatie heet dat), maar ze moet wel een deel van de kosten zelf voorschieten.
OMO ving die pieken in de uitgaven jarenlang op met een kredietruimte bij huisbank Rabobank, maar het bestuur ging op zoek naar een andere manier van financieren. Offertes van onder andere de Rabobank werden vergeleken met het pakket dat het ministerie van Financiën te bieden had. “Het is de Rabobank niet gelukt om een passende offerte te bieden, schatkistbankieren was goedkoper”, vertelt Pieter Hendrikse, lid van de raad van bestuur. Het verschil zit hem in de opslag die commerciële banken bij leningen in rekening brengen bovenop het rentetarief. De rente bij de Rabobank zou ongeveer een procentpunt hoger uitpakken dan de 2,5 procent die het ministerie van Financiën vraagt. “Dat scheelt uiteindelijk toch een hoop geld. Rentelast is in dit verband altijd zonde van het geld, ik zie dat liever rechtstreeks in het onderwijs terechtkomen.”
OMO heeft zijn publieke middelen verhuisd van de Rabobank naar het ministerie van Financiën. De voormalige huisbank is niet uit beeld verdwenen en verzorgt nog wel het dagelijkse betalingsverkeer. De rekening die OMO bij de Rabo heeft, wordt elke dag door het ministerie verevend en tot nul aangevuld of afgeroomd.
Indekken
Ook Roc Zadkine voert het prijskaartje aan als argument voor de overstap naar schatkistbankieren. Het in financiële problemen geraakte opleidingencentrum kreeg van het ministerie van Onderwijs groen licht voor een herstelplan dat de komende jaren het huishoudboekje op orde moet brengen. Noodzakelijk onderdeel daarvan is een lening van bijna 47 miljoen euro bij het ministerie van Financiën. “We betalen een lagere rente bij schatkistbankieren”, aldus Zadkine-woordvoerder Robbert Poort.
Dat het roc er financieel moeilijk voorstaat, weegt in crisistijden zwaarder mee bij commerciële banken. Die zullen zich in hun offertes extra willen indekken tegen eventuele problemen, zoals bij Amarantis gebeurde. “De voorwaarden bij een commerciële bank worden daardoor minder gunstig”, aldus Poort.
Soms is schatkistbankieren eigenlijk nog de enige haalbare optie voor een schoolbestuur in financiële problemen. “Als een bank het niet zo ziet zitten, zal ze zulke voorwaarden en tarieven voorstellen dat een schoolbestuur die onmogelijk kan accepteren. En als dat toch zou gebeuren, dan heeft de bank een mooie deal. Het zijn niet altijd de sterksten die gaan schatkistbankieren”, aldus Ben Kempen, voorzitter van het Waarborgfonds BVE. Dat is een fonds waarbij bve-instellingen een garantstelling kunnen aanvragen voor een bouwlening, en waarbij alle instellingen in de sector gezamenlijk aansprakelijk zijn, mocht het misgaan.
Kempen erkent: de tarieven bij de staat zíjn ook bijzonder concurrerend. Niet alleen de rente die je betaalt bij een lening, maar ook de rente die je ontvangt over reserves die je er wegzet. Daarom snapt hij best dat schatkistbankieren aan populariteit wint. Maar schoolbesturen moeten vooraf goed uitzoeken of het ook op langere termijn verstandig zou zijn, waarschuwt hij. “Schatkistbankieren is als een fuik: je kunt er wel inzwemmen, maar je komt er haast niet meer uit. En er zijn toch de nodige complicaties. Het vakdepartement OCW stelt zich garant voor de aflossing van de lening, wat betekent dat voor de relatie met het schoolbestuur? Je kunt bovendien niet het hele bedrag lenen wat je nodig hebt, maar tot een bepaalde grens.”
Toegankelijker
Dat meer schoolbesturen overstappen op schatkistbankieren, heeft niet alleen te maken met het economische tij, financiële problemen of aangescherpte voorwaarden bij commerciële banken. De overheid probeert schatkistbankieren ook bewust toegankelijker te maken voor scholen. De commissie-Don, die onderzoek deed naar vermogens bij schoolbesturen, kwam in 2009 met een serie aanbevelingen daarvoor. De afgelopen jaren zijn een aantal regels versoepeld en drempels verlaagd of weggenomen. OCW komt dit voorjaar met een evaluatie.
Toch laten veruit de meeste scholen het schatkistbankieren nog links liggen. Voor een verplichting zal onder politici in Den Haag niet snel een meerderheid te vinden zijn, vanwege de autonomie van schoolbesturen. Laat staan onder schoolbestuurders zelf. “Ik ben er voorstander van dat we dit soort belangrijke keuzes zelf kunnen maken”, aldus OMO-bestuurder Hendrikse.
{Kader – tabelletje}
Schatkistbankierende schoolbesturen
2008: 42
2009: 57
2010: 70
2011: 89
2012: 107
Bron: ministerie van Financiën