• blad nr 19
  • 1-12-2012
  • auteur L. Douma 
  • Redactioneel

 

Sta je al dertig jaar voor de klas,functioneer je ‘ineens’ niet meer

Met de invoering van het competentiemanagement moeten leerkrachten die al dertig jaar voor de klas staan ‘ineens’ aan allerlei eisen voldoen. Onevenredig veel oudere leerkrachten hebben het nakijken, constateert de AOb.

Juf Alie en juf Sanne* werken al twintig jaar op dezelfde school. Ze doen hun werk met veel plezier en zijn er goed in. Tenminste, dat denken ze, want ze hebben in die twintig jaar nooit klachten gekregen.
Maar de school krijgt wel klachten, de Onderwijsinspectie heeft kritiek. En dus stelt het bestuur een interim-directeur aan die de school op een hoger plan moet brengen. De nieuwe directeur vindt dat juf Alie niet goed functioneert. Ze moet een ‘verbetertraject’ volgen. Nog nooit eerder heeft juf Alie klachten gehad, ze schiet in de stress. Ze heeft het gevoel dat ze ineens niets meer goed kan doen. Juf Alie meldt zich ziek. Ze heeft geen vertrouwen meer in haar werkgever. Uiteindelijk wordt haar dienstverband ‘in onderling overleg’ ontbonden.
Juf Sanne vergaat het niet veel beter. Ook van haar wordt ineens gezegd dat ze ondermaats functioneert. Ze is boos, want dit valt haar rauw op het dak. De interim-directeur wil door middel van een assessment in kaart brengen wat er moet gebeuren om juf Sanne weer goed te laten functioneren. Ze werkt mee. Helaas is zij volgens het assessment niet meer geschikt te maken voor lesgeven. Juf Sanne kan ervoor kiezen de uitkomst van het assessment niet aan haar werkgever door te spelen. Maar als zij dat doet, weet de werkgever niet hoe hij haar bekwaam kan maken, en zal hij haar ontslaan. Juf Sanne kan er ook voor kiezen op eigen rekening een nieuw assessment te doen. Hier heeft ze geen trek in, ze kent de uitslag al. Uiteindelijk wordt ook haar dienstverband beëindigd.

:Doorpompen
Juf Alie en juf Sanne werden beiden bijgestaan door de juridische dienst van de AOb. De juristen van de bond krijgen onevenredig veel van zulke zaken op hun bord. “Met de invoering van het competentiemanagement zijn leerkrachten op veel scholen opnieuw beoordeeld. Voor oudere leerkrachten blijkt het problematischer aan hedendaagse competentie-eisen te voldoen, omdat zij al twintig of dertig jaar gewend zijn op een bepaalde manier te werken”, vertelt Tineke Olthof van de juridische dienst.
Krimp, bezuinigingen en mondiger ouders maken ook dat besturen vaker hun personeelsbestand onder de loep nemen. “Ik heb meegemaakt dat de ouders van een klasgenootje van mijn kind bij andere ouders gingen inventariseren of zij ook vonden dat een oudere leerkracht niet goed functioneerde. Het bestuur moest vervolgens wat met die inventarisatie”, vertelt Willem Top, directeur van Top Alliance, een bureau dat assessments in het onderwijs afneemt.
Ook het inspectietoezicht is de afgelopen jaren strenger geworden. Vooral teams met veel leraren die al lang op dezelfde school werken, worden negatief beoordeeld. En daar zijn er heel wat van. De mobiliteit is in het onderwijs het laagst van alle sectoren in Nederland, bleek vorig jaar uit onderzoek van Caop Research.
Wanneer een school het predicaat ‘zwak’ of ‘zeer zwak’ krijgt, wordt het functioneren van alle leerkrachten opnieuw beoordeeld. Vaak zijn het oudere leraren, die het moeten ontgelden. Op de Amsterdamse basisschool Ru Paré bijvoorbeeld werden een aantal jaren geleden leerkrachten naar een andere school van hetzelfde bestuur overgeplaatst. Ditzelfde gebeurde op de Friese basisschool de Flecht in Lippenhuizen. Daar moest, om de school weer ‘sterk’ te krijgen, in totaal een derde van het personeelsbestand de school verlaten. “Op bestuursniveau gebeurt het regelmatig dat niet goed functionerende leerkrachten in de organisatie worden doorgepompt”, constateert Top. “Maar een leerkracht wordt niet beter op een andere school, als hem niet verteld wordt waar het aan schort.”

:Meewerkend voorman
Zeggen waar het op staat, gebeurt onvoldoende. Top: “De schoolleider is de afgelopen twintig jaar verworden van een meewerkend voorman tot een leidinggevende. Schoolleiders zijn vaak leraren die promotie hebben gemaakt. Zij hebben niet voor hun beroep gekozen omdat zij zo van leidinggeven houden. Dat vinden ze zelfs heel ingewikkeld en daarom staan ze vaak jaren oogluikend toe dat een leraar onvoldoende presteert. De cultuur is er in het onderwijs niet naar elkaar te wijzen op tekortkomingen. In de pauze eet de schooldirecteur zijn boterhammen gewoon naast de leraar van wie hij eigenlijk vindt dat die zijn werk niet goed doet. De schoolleider komt de leraar ook tegen in de dorpssupermarkt. Dat maakt dat hij het lastig vindt kritiek te geven.”
“Veel leerkrachten hebben in dertig jaar amper functioneringsgesprekken gehad. Ze zijn nooit beoordeeld en hebben nooit echt klachten over hun functioneren gehad”, vult Olthof van de AOb aan. Door competentiemanagement, krimp, inspectieoordelen of bezuinigingen wordt hun functioneren ineens wel beoordeeld en soms ondermaats bevonden. Olthof: “Door achterstallig personeelsbeleid kan het lijken alsof iemand ineens niets meer goed kan doen. Terwijl disfunctioneren al veel eerder geconstateerd had kunnen en moeten worden.”
Top benadrukt dat hij een vertekend beeld heeft van hoe het er in het onderwijs aan toe gaat, hij heeft immers alleen te maken met leerkrachten over wier competenties twijfels bestaan. “Maar ik kan wel zeggen dat leerkrachten die bij ons terechtkomen voor 75 tot 80 procent 55-plus zijn.” Een kwalijke zaak, vindt hij. “Het is een gemeenschappelijke taak van schoolleiding en leraar om te praten over het functioneren. Nu gebeurt het dat een leerkracht bij ons komt en dan blijkt dat hij al vijftien jaar geen bijscholing heeft gehad. In een lerende organisatie! Dat zou niet moeten kunnen. Voor iemand die al tig jaar op een verkeerde manier zijn werk doet, is het heel moeilijk zijn lespraktijk aan te passen. Daarom is het van belang dat werkgevers vroeg aan de bel trekken, als zij vinden dat er iets mis is met iemands competenties.”

:Verongelijkt
Wie pas na vele jaren te horen krijgt dat er klachten zijn over zijn functioneren, schiet vaak in de verdediging, is Olthofs ervaring. ‘Ik doe het al dertig jaar zo, en als dat niet bevalt, blijf ik wel thuis’, is een veelvoorkomende reactie. “Als je je ziek meldt en gesteund wordt door de bedrijfsarts, kun je best een hele tijd thuis blijven”, weet de AOb-jurist. “Maar vergis je niet: de bedrijfsarts zal op een gegeven moment zeggen dat je weer aan het werk moet en de werkgever gaat dan verder op de ingeslagen weg. Het ontslagtraject wordt ingezet. Procederen heeft meestal geen zin. De verhoudingen zijn onwerkbaar geworden.”
Wie ontslag wil voorkomen, kan bij klachten beter proberen zich niet al te verongelijkt op te stellen, adviseert Olthof. “Het is moeilijk. Maar luister naar wat je werkgever te melden heeft en probeer daar in een coachingstraject je voordeel mee te doen. Ook als je al dertig jaar hetzelfde werk doet, zijn er nog nieuwe dingen te leren. Ziek melden is nooit een oplossing en eindigt meestal in ontslag.”
Een schoolleider kan niet zomaar een leraar aan de kant zetten, zeker niet als die leraar een lang arbeidsverleden bij het bestuur heeft. Bovendien hebben veel onderwijswerkgevers, door het achterstallig onderhoud, niet aan dossieropbouw gedaan. Olthof: “Als er geen dossieropbouw is, zal de werkgever de leraar vragen een assessment te doen. De leraar is hiertoe niet verplicht. Maar als hij niet meewerkt, zet hij de verhoudingen wel op scherp.”
Top Alliance verzorgt assessments. “Ons bureau toetst waar het misgaat. Vervolgens worden er voor een leraar verbeterpunten opgesteld”, legt directeur Top uit. “Binnen een bepaalde termijn moeten die verbeterpunten gerealiseerd zijn. Hoe langer iemands dienstverband, hoe langer die termijn. De leraar krijgt een coach toegewezen.” Laat dat een externe coach zijn, adviseert Top. “Met een collega bouw je niet die vertrouwensrelatie op die nodig is om je werkwijze aan te passen. Scholen moeten dus investeren in een externe coach.” Na de vastgestelde termijn wordt door Top Alliance, of een ander bureau, getoetst of de leerkracht inderdaad beter is gaan functioneren. Zijn de doelen niet gehaald, dan wordt de ontslagprocedure ingezet. Olthof: “De AOb zal met de werkgever gaan praten over de ontslagvergoeding. We proberen er daarnaast scholing uit te slepen en een outplacementtraject waarin je begeleiding krijgt bij het zoeken van een nieuwe baan.” Een ontslagvergoeding is in het onderwijs overigens, anders dan in het bedrijfsleven, geen gegeven. Over een ontslagvergoeding moet dus echt onderhandeld worden. Als een werkgever geen goed dossier heeft opgebouwd, is de kans op een vergoeding groter dan wanneer de werkgever zijn werk goed gedaan heeft.
Vergoeding of niet, ontslag is altijd een zuur einde van een onderwijscarrière. En vaak onnodig. Was er maar eerder met de leerkracht gepraat… Top: “De roep om goed personeelsbeleid wordt groter.”

{noot}
*De namen zijn om privacyredenen gefingeerd

Dit bericht delen:

© 2023 Onderwijsblad. Alle rechten voorbehouden
Het auteursrecht op de artikelen in dit archief berust bij het Onderwijsblad, columnisten of freelance-medewerkers. Het citeren van delen van artikelen is toegestaan, mits met bronvermelding. Volledige overname, herplaatsing of opname in andere publicaties is slechts toegestaan na overleg met de hoofdredacteur via onderwijsblad@aob.nl Indien het gaat om artikelen van freelancers zal hiervoor een bedrag in rekening worden gebracht.