De SGP-coup in het Catshuis

De grootste onderwijsstaking aller tijden maakte weinig indruk. De kans dat de bezuiniging op passend onderwijs teruggedraaid zou worden, leek begin maart nihil. Maar door een bizarre samenloop van omstandigheden maakte een onbedoeld samenspel van SGP, D66, GroenLinks en ChristenUnie toch korte metten met ‘één van de pijnlijkste bezuinigingen van het gedoogkabinet’. Reconstructie van een politieke thriller.

6 maart 2012. Terwijl de laatste demonstranten de Arena verlaten, meldt het NOS Journaal al dat de bezuiniging op passend onderwijs gewoon doorgaat. Het debat in de Tweede Kamer begint pas ‘s avonds, maar op voorhand is al duidelijk dat de gedoogcoalitie van VVD, CDA en PVV het wetsvoorstel, inclusief de bezuiniging van 300 miljoen euro, zal steunen.
50 duizend stakende leraren maken weinig indruk op de Kamer, constateert Ferry Mingele later die avond in Nieuwsuur. VVD-woordvoerder Ton Elias verwijt de onderwijsorganisaties en vakbonden die het protest organiseerden, zelfs “groteske stemmingmakerij”. Minister Marja van Bijsterveldt is wel onder de indruk van de staking, maar voelt niets voor het voorstel van de onderwijsbonden de prestatiebeloning voor leraren te schrappen om de bezuiniging op passend onderwijs terug te kunnen te draaien. “Ik heb mijn handtekening onder het regeerakkoord gezet en voer de maatregelen dus gewoon uit”, luidt haar boodschap.
Ook de hoop dat er tijdens de onderhandelingen in het Catshuis - die dezelfde week van start gaan - nog iets verandert, boort Mingele snel de grond in. Daar komen weer nieuwe bezuinigingen op het onderwijs aan de orde, weet de politiek verslaggever. Om het begrotingstekort onder de 3 procent te krijgen, moet het kabinet maatregelen zien te vinden die 12 tot 14 miljard euro opleveren. “Dat maakt de kans dat er nog iets aan die 300 miljoen voor passend onderwijs gedaan kan worden buitengewoon gering”, stelt Mingele. “Ik zou haast zeggen nihil.”
Maar amper twee maanden later is wat niemand op 6 maart voor mogelijk hield, toch gebeurd. De bezuiniging op passend onderwijs is geschrapt en de prestatiebeloning is van tafel. Voor het invoeren van het passend onderwijs krijgen scholen een jaar langer de tijd. De ontslagaanzeggingen die vijfduizend ambulant begeleiders in het speciaal onderwijs al boven het hoofd hingen, hoeven voorlopig niet verstuurd te worden.
Dat is natuurlijk te danken aan D66, GroenLinks en ChristenUnie, die na de val van het gedoogkabinet eisten dat de bezuiniging op het passend onderwijs zou verdwijnen. Maar dat is het halve verhaal, blijkt uit onderzoek van het Onderwijsblad. In het Catshuisakkoord waar Geert Wilders uiteindelijk niet voor wilde tekenen, was de bezuiniging op passend onderwijs gehalveerd en was de prestatiebeloning al verdwenen. Wat gebeurde er achter de schermen? Het Onderwijsblad sprak met bijna alle hoofdrolspelers en reconstrueert hoe de aanslag op passend onderwijs in twee etappes onschadelijk is gemaakt.

30 september 2010. Het verhaal begint met het regeerakkoord dat CDA en VVD bijna twee jaar geleden sloten en waarin is afgesproken dat de invoering van passend onderwijs doorgaat. Besturen van basisscholen, voortgezet onderwijs en het speciaal onderwijs in een regio worden gezamenlijk verantwoordelijk voor de opvang van alle leerlingen die speciale zorg nodig hebben. Om de groei van leerlingen in het dure speciaal onderwijs een halt toe te roepen, is afgesproken dat het beschikbare budget met 300 miljoen euro wordt verlaagd.
Helemaal verrassend is dit niet. De ambtelijke werkgroep die voor de verkiezingen van 2010 onderzocht welke bezuinigingen er mogelijk zijn in het onderwijs, becijferde dat er 600 miljoen euro is te besparen als het aantal zorgleerlingen wordt teruggebracht naar het niveau van 2003. In het verkiezingsprogramma van de VVD is een besparing van 550 miljoen op passend onderwijs ingeboekt, blijkt uit de doorrekening van het Centraal Planbureau (CPB).
Het CDA meldt in het verkiezingsprogramma dat de samenwerkingsverbanden passend onderwijs een vooraf vastgesteld budget krijgen. Hoeveel de partij daarmee wil bezuinigen vermeldt het verkiezingsprogramma noch de doorrekening van het CPB. Het zal dus hooguit 100 miljoen geweest zijn, een veel groter bedrag had het CPB wel genoemd. Bij de onderhandelingen over het regeerakkoord zijn de twee partijen (met de PVV werd een apart gedoogakkoord gesloten) kennelijk ergens in het midden uitgekomen: een besparing van 300 miljoen op passend onderwijs.
Dat het nieuwe kabinet 250 miljoen euro wil investeren in prestatiebeloning van leraren, komt ook niet uit de lucht vallen. Vrijwel alle partijen van ChristenUnie tot SGP en van GroenLinks tot VVD hadden forse investeringen voor prestatiebeloning in hun verkiezingsprogramma opgenomen. Het CPB heeft namelijk vooraf laten weten dat prestatiebeloning een economisch kansrijke maatregel is omdat het leraren prikkelt beter onderwijs te geven, waardoor de leerprestaties omhooggaan en leerlingen doorstromen naar hogere onderwijstypes. CDA en VVD hadden allebei 250 miljoen voor prestatiebeloning gereserveerd, dus daarover hoefde niet lang onderhandeld te worden.

9 februari 2011. ‘JA voor passend onderwijs, NEE tegen bezuinigingen’, is het motto van de protestbijeenkomst in Nieuwegein, georganiseerd door de onderwijsbonden, ouderorganisaties, de PO-raad en VO-raad. De 14 duizend bezoekers fluiten minister Van Bijsterveldt uit. Zij heeft een week ervoor haar uitgewerkte plannen naar de Tweede Kamer gestuurd. Daaruit blijkt dat de bezuiniging van 300 miljoen vrijwel geheel in het speciaal onderwijs terechtkomt. Een flink deel (85 miljoen) komt voor rekening van de scholen, waardoor de klassen 10 procent groter zullen worden. Ook in de ambulante begeleiding wordt flink gesneden (85 miljoen). De maatregelen kosten zesduizend fulltime banen.
“Er moet natuurlijk iets gedaan worden aan de continue stijging van de kosten in het speciaal onderwijs. Dat snapt iedereen”, stelt Wim Ludeke, bestuurder van een Arnhemse onderwijsorganisatie voor speciaal onderwijs en bestuurslid van de PO-raad. “Maar door deze bezuinigingen zouden orthopedagogen, psychologen en andere specialisten moeten verdwijnen. Scholen wilden al gaan snijden in de achtervang voor leerlingen met ernstige gedragsproblemen. Daarmee maak je van het speciaal onderwijs een ophokinstituut zonder enige toegevoegde waarde. Een opbergplaats voor zorgleerlingen.”
Ook Walter Dresscher, voorzitter van de AOb, vindt dat er iets gedaan moet worden om de groei van het speciaal onderwijs in te dammen. “Je moet het wel betaalbaar zien te houden. Maar in het regeerakkoord is alleen afgesproken de botte bijl erin te zetten.” Onderwijsbonden en werkgevers trekken samen op tegen de bezuiniging en tegen prestatiebeloning, waarvoor “elke wetenschappelijke onderbouwing ontbreekt”, aldus Dresscher.
Zij vinden gehoor bij de oppositie, blijkt een week na de protestactie in Nieuwegein, als de Tweede Kamer vergadert over passend onderwijs. Maar de gedoogcoalitie houdt vol dat de bezuiniging nodig is om het aantal leerlingen in het speciaal onderwijs terug te dringen. “Het kan toch niet zo zijn dat wij in Nederland veel meer kinderen met een vlekje hebben dan de omringende landen”, vindt Harm Beertema van de PVV. “Minister Van Bijsterveldt geeft achter de schermen toe dat ze slapeloze nachten had van deze bezuiniging”, stelt collegevoorzitter Ludeke. Maar in de Kamer verdedigt ze het regeerakkoord.
De minister heeft zeker oog voor de zorgen die er bij leerkrachten en ouders leven, schrijft ze in antwoord op vragen van het Onderwijsblad. ‘Ik heb me steeds gerealiseerd dat de geplande bezuiniging moeilijk was voor mensen die dag in, dag uit bezig zijn met kinderen die speciale zorg nodig hebben. Daarom heb ik vorig jaar besloten de bezuinigingen op passend onderwijs te temporiseren. Dat betekende dat in plaats van een bezuiniging van 50 miljoen euro in 2012 en een structurele bezuiniging van 300 miljoen vanaf 2013, de bezuiniging pas in 2013 zou starten met een bedrag van 100 miljoen, oplopend naar 200 miljoen in 2014 en structureel 300 miljoen euro in 2015. Deze verbetering ging met name ten koste van de prestatiebeloning.’
De onderwijsvakbonden zijn blij met het uitstel, maar willen dat het kabinet de bezuiniging op passend onderwijs helemaal wegstreept tegen de investering in prestatiebeloning. Op prestatiebonussen zit niemand in het onderwijs te wachten. De actie ‘Geen bonus, maar banen’ vindt gehoor in de Kamer, merkt Ludeke. “Bij de hele oppositie staat helder op het netvlies dat dit een van de meest onzinnige bezuinigingen van het kabinet is, maar er was op geen enkele manier een wig in de coalitie te drijven. VVD, CDA en PVV hielden elkaar ongelooflijk strak aan het regeerakkoord. Er kon echt geen millimeter van afgeweken worden.”
Dat verandert als het Catshuisoverleg van start gaat. Daar wordt immers een nieuw regeerakkoord gesmeed. ‘De Catshuisonderhandelingen boden een nieuwe kans om een extra slag te maken, boven op de eerdere verbeteringen’, meldt Van Bijsterveldt.

12 april 2012. De besprekingen in het Catshuis zijn bijna zes weken op weg als journalisten Kees van der Staaij, fractieleider van de SGP, bij premier Mark Rutte in de auto zien stappen. De SGP heeft sinds mei 2011 een doorslaggevende stem in de Eerste Kamer, maar nadat Hero Brinkman op 20 maart uit de PVV-fractie stapte, zijn de twee SGP-stemmen in de Tweede Kamer ook een stuk gewichtiger. Wat deed Van der Staaij bij Rutte op de achterbank?
“Dat was een grappig incident”, lacht Elbert Dijkgraaf, onderwijswoordvoerder van de SGP. “Die auto reed naar het ministerie van Algemene Zaken, waar de premier Kees van der Staaij informeerde over de stand van zaken in het Catshuis.” Onderhandeld is er niet, stelt Dijkgraaf. “Maar de premier heeft wel een bezuinigingspakket aan ons voorgelegd en wilde weten of we dat konden steunen.” De SGP had van tevoren al laten weten alleen een positief oordeel te geven als de bezuiniging op passend onderwijs gehalveerd zou worden. “Wij hebben vanaf het begin gezegd: 100 miljoen bezuinigen op passend onderwijs kan nog, 200 miljoen wordt heel erg lastig, maar als je 300 miljoen wegsnijdt, is het gevaar heel erg groot dat het ten koste van de zorg voor leerlingen gaat.”
Een jaar eerder heeft de SGP haar invloed ook al aangewend. “De bezuinigingen zijn toen mede op ons aandringen een jaar uitgesteld”, vertelt Dijkgraaf. “Wij dachten dat ze helemaal teruggedraaid zouden kunnen worden, als de economie weer aan zou trekken.” Maar de economie trok niet aan. “Daarom hebben we het bij de Catshuisonderhandelingen anders aangepakt. We hebben gewoon gezegd: Die bezuiniging op passend onderwijs moet terug naar 150 miljoen. Dat hebben we gewoon geëist.”
En die eis is gehonoreerd. “Het CDA wilde ook graag van die bezuiniging af en de VVD accepteerde het vrij snel. Bij de VVD weten ze dat wij realistisch meedenken en niet het onderste uit de kan willen hebben. En het was natuurlijk heel makkelijk te financieren door de prestatiebeloning in te trekken. Die koppeling hebben wij niet gelegd, maar zo heeft de premier het aan ons voorgelegd.”
VVD’er Ton Elias bevestigt Dijkgraafs relaas gedeeltelijk. “Na het vertrek van Hero Brinkman uit de PVV zijn er inderdaad gesprekken geweest met Van der Staaij. In het Catshuis zijn de bezuinigingen passend onderwijs gehalveerd”, weet hij. Het schrappen van de prestatiebeloning had daar volgens hem niets mee te maken. “Daar hebben we om financiële reden afstand van genomen. Met bloedend hart”, aldus Elias.
“Het kabinet moest miljarden bezuinigen en een deel daarvan moest uit de onderwijsbegroting komen”, stelt staatssecretaris Halbe Zijlstra die de portefeuille lerarenbeleid beheert. “We hadden ook een streep door de Lerarenbeurs kunnen zetten, maar dat is een buitengewoon effectief middel gebleken om het opleidingsniveau van leraren te verhogen. Het leek ons beter de prestatiebeloning te schrappen, waarvoor al wel geld was gereserveerd, maar waarvan de uitvoering nog niet begonnen was.”
Zijlstra gelooft nog steeds in prestatiebeloning. “Ik snap niet waarom een middel dat overal in de samenleving wordt ingezet, niet in het onderwijs zou kunnen werken. Er is uitgebreid onderzoek naar gedaan in het buitenland. Daaruit blijkt dat prestatiebeloning een bijdrage kan leveren aan het verbeteren van de onderwijsprestaties.” Maar onomstotelijk vast, staat dat nog niet, geeft hij toe. “De experimenten in Nederland moesten nog beginnen, dus daarom was de keuze snel gemaakt.”

26 april 2012. Na de val van de gedoogcoalitie timmeren D66, GroenLinks en ChristenUnie met VVD en CDA in twee dagen een begroting voor 2013 in elkaar waarin het overheidstekort wordt teruggebracht naar 3 procent. De drie oppositiepartijen, maken voor ze aan de onderhandelingen beginnen een lijstje met kabinetsmaatregelen die van tafel moeten. “De bezuiniging op passend onderwijs stond met stip in de top drie”, stelt Arie Slob, fractieleider van de ChristenUnie. Van alle ingrepen in het onderwijs die het kabinet-Rutte op het programma had staan, waren de bezuinigingen op passend onderwijs het pijnlijkst”, vindt Boris van der Ham van D66. “VVD en CDA wilden heel erg graag een begrotingsakkoord, dus het was slikken of stikken”, vertelt GroenLinks-fractieleider Jolande Sap.
“Wij hebben inderdaad voorrang gegeven aan het bereiken van een begrotingsakkoord”, beaamt VVD’er Ton Elias. “Daar waren een aantal door mij zeer betreurde concessies voor nodig.” Maar daar hoorde het wegstrepen van de bezuiniging op passend onderwijs niet bij. “Ik heb de systeemwijziging altijd belangrijker gevonden dan de bezuiniging. Het gaat erom dat de perverse prikkel wordt weggenomen die ertoe leidt dat kinderen ten onrechte gemedicaliseerd worden.” Elias geeft toe dat hij zelf moeite had met de bezuiniging. “Ik hikte vooral aan tegen die klassenvergroting in het speciaal onderwijs. Dus ik was wel voorstander van het verzachten van de bezuinigingen. Maar de Kunduz-partijen wilden de hele bezuiniging van tafel en dat heet dus slikken. We kregen er wel veel voor terug. We gaan nu eindelijk iets aan het ontslagrecht doen, bijvoorbeeld.”

Epiloog. Door een bizarre samenloop van omstandigheden hebben SGP, D66, GroenLinks en ChristenUnie ervoor gezorgd dat de prestatiebeloning in het onderwijs en de bezuiniging op passend onderwijs tegen elkaar weggestreept zijn. Maar zonder verzet uit het onderwijs, was het niet zover gekomen, denken de betrokkenen. “De staking van 6 maart leek aanvankelijk geen indruk te maken, maar ik denk dat de protesten wel effect hebben gehad. Ook op de coalitiepartners”, aldus Dijkgraaf van de SGP. “Als het onderwijs niet massaal te hoop was gelopen, was de kans groot geweest dat de bezuinigingen er nu nog zouden staan.”
“Het onderwijs heeft duidelijk laten zien dat er sprake was van een politiek probleem dat morgen opgelost kon worden”, stelt Ludeke van de Arnhemse scholengroep voor speciaal onderwijs. “De SGP heeft een belangrijke rol gespeeld bij het doorbreken van die politieke patstelling. En D66, GroenLinks en ChristenUnie hebben strategisch slim geopereerd toen ze de kans kregen.”