Amarantis was te ingewikkeld geworden

Dat de onderwijskolos Amarantis er financieel zwak voorstond, was al jaren bekend. Ook bij de Onderwijsinspectie, die verscherpt toezicht hield. Toch ging het de afgelopen maanden hard bergafwaarts. “De mensen die elke dag hun stinkende best doen, betalen straks weer de rekening.”

Vijf maanden geleden, in september vorig jaar, buigen de bestuurders van Amarantis Onderwijsgroep zich over de halfjaarcijfers. Die liegen er niet om. Begin juni hebben ze nog een jaarrekening goedgekeurd die voor 2011 een overschot van een miljoen euro in het vooruitzicht stelde. Maar de eerste zes maanden zijn de uitgaven uit de rails gelopen. Amarantis stevent af op een tekort van bijna twee miljoen.
Dat is problematisch, omdat de onderwijsgroep met haar magere buffer al nauwelijks verliezen kan opvangen. De dreigende vooruitzichten voor het nieuwe jaar moeten dan nog komen. De concept-begroting voor 2012 laat een tekort zien van vijf miljoen euro. Op 8 december krijgt de centrale ondernemingsraad te horen dat de situatie ernstig is. Die wendt zich per brief met vragen tot de raad van toezicht.

Aansprakelijk
Tijdens een AOb-ledenbijeenkomst 9 februari op een Amarantis-locatie in Almere zitten personeelsleden vooral met veel onzekerheid. Wat betekenen de financiële problemen voor onze school, hoe zit het met het sociaal plan, wat staat mij en mijn collega’s te wachten? Iemand wil weten of bestuursleden en toezichthouders persoonlijk aansprakelijk gesteld kunnen worden.
De ontwikkelingen buitelen op dat moment over elkaar heen. Nog geen vierentwintig uur later pakt de raad van toezicht, voorgezeten door CDA-burgemeester Koos Janssen van Zeist, zijn biezen. Twee van de drie leden van het college van bestuur zijn afgelopen januari en juni vorig jaar al vertrokken met een regeling. Ze laten een onderwijsreus, verantwoordelijk voor 30.000 leerlingen in het voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs, in de penarie achter. Intussen wordt met de Onderwijsinspectie gesproken over een herstelplan. In de kranten gonst dat er bijna tweehonderd arbeidsplaatsen moeten verdwijnen.
René s’Jacob, op dat moment de enig overgebleven Amarantis-bestuurder, stuurt begin die week twee verklaringen rond over de nijpende situatie. Een korte naar de buitenwereld, een uitgebreidere naar het personeel. Hij verwijst naar dalende leerlingaantallen, er loopt te veel personeel rond, de huisvestingslasten wegen zwaar, en dan zijn er nog de zwakke mbo-opleidingen.
De misère wordt veroorzaakt door een optelsom van structurele en acute problemen. De instelling kreeg te kampen met een acuut geldprobleem. De bank kwam niet zomaar met nieuwe kredieten over de brug, terwijl de oude waren afgelopen. Die terughoudendheid had mede te maken met de lage solvabiliteit van Amarantis, het aandeel van het eigen vermogen op het balanstotaal. De schrale buffer was voor de Onderwijsinspectie reden om Amarantis sinds 2009 onder geïntensiveerd toezicht te houden. De toch al lage solvabiliteit brokkelt verder af door het tekort over 2011.

Overschrijding
Personeel op de loonlijst kostte Amarantis vorig jaar een kleine drie miljoen euro meer dan was begroot, een overschrijding van zo’n anderhalf procent. Volgens het bestuur is er bovendien te veel ondersteunend personeel in dienst. Voorzitter Gerard Klein Poelhuis van de centrale ondernemingsraad onderschrijft dat.
Maar de grootste overschrijding van de uitgaven in 2011, volgens het halfjaarverslag uit september, zit hem niet in de reguliere salarissen. Die zit bij de post extern personeel. In plaats van 6,6 miljoen komt de bijgestelde prognose uit op 9,8 miljoen euro, een overschrijding van bijna 50 procent. Alleen al in de eerste helft van vorig jaar blijkt er twee miljoen teveel uitgegeven aan van buiten ingehuurde docenten, adviseurs en stafleden.
Leerlingaantallen zijn nog niet afgenomen, maar de stijgende lijn van voorgaande jaren is afgevlakt. In Almere (vo) en in Amsterdam en Utrecht (mbo) is er een daling te zien, maar andere locaties zitten in de lift. Dat zorgt, in beleidstaal, voor frictie: lokale tekorten en overschotten binnen en tussen het groeiende vo en het krimpende mbo.
Wat ook opvalt: de mbo-opleidingen houden geld over, terwijl relatief veel opleidingen als zwak uit de bus komen. Waarom dan niet meer uitgeven in het mbo om het onderwijs te verbeteren? Zo logisch vindt s’Jacob dat niet. “Als je naar de rapporten van de inspectie kijkt, dan heeft onderwijskwaliteit in heel veel gevallen helemaal niets met geld te maken.”
Een contrast vormen de vo-scholen, die grosso modo goed onderwijs bieden, maar financieel niet uitkomen. Ondanks een rigide besparingsdwang, die medewerkers de afgelopen jaren het gevoel gaf dat er nergens meer geld voor was. Zo is er in de medezeggenschapsraad van de havo/vwo-groep regelmatig geklaagd over het aandraaien van de duimschroeven en de afdracht aan Amarantis.
En dan is er nog een erfenis uit het verleden. Die kwam naar voren in de maanden na de fusie op 1 januari 2007 tussen ISA Scholengroep (vo) en roc ASA (mbo). Bij het opstellen van de jaarrekening over 2006 bleek dat ISA voor tien miljoen euro aan oninbare vorderingen op de balans had staan. Dat geld was uitgegeven aan huisvesting, maar er stond feitelijk geen gemeentelijke vergoeding tegenover, bevestigt ‘s Jacob. Die vorderingen, vooral op de gemeente Amsterdam, moesten worden afgeboekt. “Dat was de voornaamste oorzaak van de lage solvabiliteit. Als die tien miljoen er nog was geweest, hadden we de discussie niet op deze manier hoeven te voeren”, stelt s’Jacob. “Ik snap dat het personeel daar kwaad over is. Ik kan het niet mooier maken dan het is.”

Eeuwige groei
Ver van het bestuurskantoor aan de Amsterdamse Zuidas gaan medewerkers elke ochtend naar hun school om er het beste van te maken. Het herstelplan was bij het afronden van dit verhaal nog niet openbaar gemaakt.
De oplossing voor de problemen mag niet ten koste gaan van het onderwijs, zegt AOb-sectorbestuurder André Steenhart: “Bij de oplossing zal in elk geval een duidelijke relatie tot de problemen aangetoond moeten worden. Want de mensen die elke dag hun stinkende best doen, betalen straks weer de rekening en de leerlingen zijn de dupe. Dat mag niet gebeuren.”
De naam Amarantis verwijst volgens de eigen website naar 'eeuwige groei en bloei'. Eén interconfessioneel bestuur met zo’n zestig scholen en locaties in de regio’s Amsterdam, Utrecht, Amersfoort en Almere, verdeeld over twee onderwijssectoren, 3.000 medewerkers, 30.000 leerlingen, een jaaromzet van 250 miljoen euro. “Ik kan me voorstellen dat Amarantis wel een maatje kleiner kan worden. En dat dat helpt in de besturing”, zegt s’Jacob, zelf bestuurder sinds 2009. “Of het te groot is weet ik niet, maar ik vind het wel te complex.”
Vrijdags voor de kerstvakantie stuurde de centrale ondernemingsraad de vragen aan de raad van toezicht. Op de dag dat de raad van toezicht zijn vertrek bekend maakte, kreeg de OR het antwoord in de bus.

{noot}
Nieuwste ontwikkelingen op www.aob.nl