Voicemail of spreekpost

De Nederlandse taal is in de verdrukking en daarom moet het Engels zoveel mogelijk uit de basisschool verbannen worden. Aldus de stichting Taalverdediging, die haar gelijk via de rechter wil afdwingen. Maar aandacht voor een vreemde taal is juist goed voor de algemene taalvaardigheid en dus ook voor het Nederlands, reageert de directeur van EarlyBird.

Op het politiebureau in Rotterdam konden ze er weinig mee, zo wil het verhaal. Aangifte van welk strafbaar feit? Overtreding van de Wet op het primair onderwijs, agent. Ergens rond 2003 vormt deze anekdote het startpunt van een verbeten juridische strijd die de stichting Taalverdediging voert tegen wat ze beschouwt als een schadelijke overdaad aan aandacht voor de Engelse taal op de basisschool. Aandacht die ten koste zou gaan van de Nederlandse taalontwikkeling. De strijd heeft zich in de loop van de jaren verplaatst van de bestuursrechter naar de Rotterdamse civiele rechter, waar dit najaar een uitspraak wordt verwacht.
Steen des aanstoots voor de ‘taalverdedigers’ heet EarlyBird, een initiatief dat acht jaar geleden in de Maasstad ontsprong bij het Bestuur Openbaar Onderwijs Rotterdam (BOOR). Kortgezegd komt het erop neer dat al vanaf de kleutergroepen in de basisschool de Engelse taalvorming wordt gestimuleerd (een vorm van vroeg vreemdetalenonderwijs, oftewel vvto). Dat is althans de praktijk bij een van de twee bestaande EarlyBird-modellen, Vroeg Engels geheten. Het andere model, Versterkt Engels, start in groep 5. Het idee is dat een tweede taal die al op zo jonge leeftijd gesproken en vooral gehoord wordt, later veel minder als een vreemde taal zal voelen. Een vroege voorsprong in een wereldtaal als Engels zou leerlingen later in hun loopbaan veel profijt moeten opleveren. Inmiddels vertegenwoordigt EarlyBird een landelijk netwerk met ruim dertig scholen binnen BOOR en 130 scholen daarbuiten, aldus EarlyBird-directeur Karel Philipsen.
Volgens hem past de vroege aandacht voor vreemde talen in een bredere maatschappelijke tendens. “Hoe je het ook wendt of keert, kinderen krijgen later veel met Engels te maken. Wat is er nu mooier als je ze vroeg vertrouwd maakt met de taal?”
Een onderzoek van het Nationaal Expertisecentrum Leerplanontwikkeling SLO uit juni 2011 schetst die ontwikkeling. Hoewel nog altijd de meeste basisscholen pas in groep 7 met Engels starten, lijkt het aantal scholen dat er eerder mee begint ‘aanzienlijk toegenomen’.
Op scholen met vvto-Engels wordt gestimuleerd de doeltaal ook als voertaal te gebruiken, iets waarvan volgens het SLO-rapport het belang wordt onderstreept door eerder onderzoek. ‘Engels wordt meer gebruikt als voertaal in de les, en wordt, vooral in de onderbouw, meer spelenderwijs aangeboden, bijvoorbeeld als onderdeel van kringactiviteiten.’ Naar de leeropbrengst deed SLO zelf geen onderzoek.

Kiektoestel
Toen EarlyBird van de grond kwam medio 2003 trok het initiatief gelijk veel aandacht. Ook van een stichting die volgens gegevens van de Kamer van Koophandel in april 2001 in Eindhoven is opgericht, en die ten doel heeft het financieel ondersteunen van de gelijknamige werkgroep Taalverdediging. Een collectief dat zich sterk zegt te maken voor ‘herstel en behoud van het Nederlands’ en op zijn webstek de inspanningen deelt die sympathisanten per e-post doorsturen. Zoals een kaderlid van de werkgroep dat de kledingketen Mexx aanschrijft over de buitenlandse termen die de uitverkoop aanduiden, nadat hij ‘met een kiektoestel’ deze ‘belediging voor de Nederlandse klanten’ had vastgelegd. Of een andere ‘taalverdediger’ die het Amsterdamse stadsdeel Slotervaart alternatieven aandraagt voor het begrip ‘community center’. Dat Beemster de ‘old’ en ‘very old’ kazen herdoopte naar oud en overjarig, wordt door Taalverdediging op haar website als een overwinning gevierd. In een woordenlijst met alternatieven voor ‘vaak onnodig gebruikte’ Engelse woorden, heet een computer een datamaat, voicemail is spreekpost, en een showroom een toonkamer.
Van de drijvende krachten en sympathisanten achter de stichting zelf is betrekkelijk weinig te zien. Het bestuur telt vier leden, van wie er drie vóór eind 2002 zijn aangetreden. Er wordt nadrukkelijk verwezen naar publicaties over het Zuid-Afrikaans, een taalgebied waarmee de stichting zich verwant voelt. Financiële cijfers zijn bij de Kamer van Koophandel niet gedeponeerd; dergelijke stichtingen hoeven dat ook niet. Sympathisanten doen donaties, maar wie en hoeveel wil bestuurslid Jan Heitmeijer niet zeggen. De advocaatkosten die de rechtszaak tegen BOOR en de gemeente Rotterdam met zich meebrengen, worden volgens hem ook uit donaties vergoed.

Schadelijk
“Bij EarlyBird wordt Engels gebruikt als voertaal en dat is in strijd met de Wet op het primair onderwijs”, stelt bestuurslid Heitmeijer van Taalverdediging in een telefonische toelichting. “De voertaal moet in het basisonderwijs Nederlands zijn, met als enige uitzondering het Fries en in bepaalde gebieden mag een streektaal gebruikt worden. Maar lesgeven in een vreemde taal is gewoon niet toegelaten.”
Wat is nou precies het inhoudelijke bezwaar? Heitmeijer: “In de praktijk zal blijken dat wanneer heel veel kinderen tweetalig onderwijs krijgen en ondergedompeld worden in een bad van Engelstaligheid, het de positie van onze taal zal aantasten. Ik zal u een voorbeeld noemen. Wanneer kinderen tweetalig zijn opgevoed en net zo goed Engels als Nederlands kunnen lezen, zullen ze kiezen voor het Engelstalig boek dat goedkoper is in plaats van de Nederlandse vertaling. Dat is ook schadelijk voor de overgebleven Nederlandstaligen, want die zullen weer meer moeten gaan betalen voor een Nederlandstalig boek. In bioscopen zal men het op een gegeven ogenblik niet meer nodig vinden om films te ondertitelen, want de bezoekers kunnen het toch wel in de oorspronkelijke taal. Onze taal gaat gewoon achteruit.”
Maar taal is toch altijd in beweging, verandering is toch niet per se een verslechtering? “Mensen zullen meer Engelse woorden gaan gebruiken in het dagelijks leven. Je ziet het in Zuid-Afrika, waar het onderwijs in het Afrikaans afneemt en het aantal Engelse woorden in het Afrikaans gewoon toeneemt. Zolang de kennis van de Nederlandse taal in woord en geschrift zo slecht is als momenteel, vind ik: eerst zorgen dat kinderen het Nederlands goed onder de knie krijgen en helemaal gehecht zijn aan de moedertaal Nederlands voordat ze een vreemde taal leren.”
EarlyBird-directeur Philipsen wijst erop dat de aandacht voor een vreemde taal ook het Nederlands ten goede komt. “Kinderen die bezig zijn met een vreemde taal zijn ook bezig met hun algemene taalontwikkeling. Hun Nederlands kan daar baat bij hebben.” Toch: een deel van de leerlingen op grootstedelijke basisscholen heeft al een taalachterstand in het Nederlands omdat thuis een andere taal wordt gesproken. Is het dan niet beter juist het Nederlands meer aandacht te geven? “Dat doen we ook. Het is čn-čn, niet ňf-ňf.” Philipsen vindt dat leerlingen niet uitgesloten mogen worden van vroeg vreemdetalenonderwijs, dat vrijwillig wordt ingevoerd. “Onderzoek heeft aangetoond dat het Nederlands van deze leerlingen niet lijdt onder de invoering van Engels.”
Uiteindelijk weegt de rechter niet zozeer de pedagogische, maar de juridische argumenten. In mei was er een zogenoemde comparitiezitting, waarbij betrokken partijen nogmaals hun visie uiteen konden zetten. In november wordt er een uitspraak verwacht. Philipsen hoopt dat daarmee eindelijk een einde komt aan een slepende rechtsgang. De vraag is of die wens in vervulling gaat. De stichting Taalverdediging zegt desnoods door te procederen tot het EarlyBird-onderwijs uit de school verbannen is.