• blad nr 10
  • 28-5-2011
  • auteur J. van Aken 
  • Redactioneel

Scholieren hebben niets met het vak, net als docenten 

Duits kampt met imagoprobleem

Scholieren hebben niets met Duits, en aan leraren die hen die taal moeten bijbrengen is een gebrek. Wat moet er gebeuren om het tij te keren? “Haal alle onbevoegde leraren Duits weg uit het onderwijs.”

Tekst Mandy Pijl

Een kop in NRC Handelsblad: ‘Lelijke taal, goed voor de handel’. Dagblad De Pers: ‘Kennis van Duits? Iemand?’ De afgelopen maanden was er hernieuwde aandacht voor het tekort aan leraren Duits. Aanleiding was het belevingsonderzoek van het Duitsland Instituut Amsterdam (Dia). Duits is geen mooie taal, gaf 61 procent van de ondervraagde scholieren aan, 71 procent zei ‘niets’ met Duitsland te hebben.
Het gaat Jens von Ewald, leraar Duits aan het Arentheem College in Arnhem, aan het hart. De Duitser kwam twee jaar geleden naar Nederland om hier te worden opgeleid tot docent Duits, een traject speciaal voor native speakers om het gebrek aan leraren van eigen bodem te compenseren.
“Ik houd van mijn taal en word er verdrietig van dat veel scholieren het belang er niet van inzien. Nog erger vind ik het dat ook veel ouders niet begrijpen waarom Duits een verplicht vak is. Ze weten niet dat Duitsland de grootste economische partner van Nederland is en dat het dus verstandig is voor de toekomst van hun kinderen als zij de taal beheersen.”
In de ogen van veel scholieren is Duits niet meer dan een vak dat je na het tweede of derde jaar kunt laten vallen, aldus Von Ewald. “Het wordt beschouwd als een van de lastigste vakken vanwege de naamvallen. Onterecht. Mensen schrikken van de grammatica. Maar die is behalve omvangrijk ook helder en gestructureerd. Bovendien lijkt het Duits grotendeels op Nederlands.”

Slecht imago
Van de percentages van het Dia-onderzoek ligt Erwin de Vries, voorzitter van de sectie Duits van de Vereniging van Leraren in Levende Talen, niet wakker. “Want wat zeggen ze nu helemaal? Een kind van veertien, vijftien kan inderdaad niet overzien dat het verstandig is om Duits te kiezen. En vraag scholieren wat ze met natuurkunde hebben, en ze geven hetzelfde antwoord.”
Ook Sonni Pantschevski, leraar Duits aan het Oosterlicht College in Nieuwegein, vindt het niet vreemd dat jongeren zo over zijn moedertaal denken. “Of over welke vreemde taal dan ook. Ze beschouwen Duits niet als een uitbreiding van hun horizon, iets waar ze hun beroep van kunnen maken. Want wat kun je worden met Duits of Frans? Leraar?”
Het tekort aan leraren Duits zit hem dan ook niet in de taal, menen Pantschevski en De Vries. Cijfers van het ministerie van Onderwijs over het aantal openstaande vacatures, te vinden in de nota Werken in het onderwijs 2011, illustreren dat. Bij de talen is het aantal vacatures voor docenten Nederlands het grootst, gevolgd door Engels en op enige afstand Duits. Op ongeveer hetzelfde niveau als Duits ligt de vraag naar docenten wiskunde en natuurkunde.
De tekorten zijn vooral het gevolg van het slechte imago van het beroep van leraar. Daarmee is het volgens Pantschevski veel slechter gesteld dan met dat van de Duitse taal. Maar dat er een probleem is in het Duitse taalonderwijs, dat weet hij ook. “Hier, de vacaturebank voor de regio Utrecht”, zegt hij, terwijl hij achter de computer zit. “Momenteel zijn er zes vacatures, in januari waren dat er drie, waarvan er twee al een halfjaar niet waren ingevuld. Ik durf te wedden dat het er medio mei zo’n vijftien zijn.”

Respectloos
Moe wordt Anthonya Visser, hoogleraar Duitse taal en letterkunde aan de Universiteit Leiden en voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Germanisten, ervan om het steeds maar te hebben over het probleem van het Duitse taalonderwijs. “Of het is de perceptie die jongeren van Duitsland hebben die niet goed is, of er zijn te weinig docenten. Die verhalen duiken steeds weer op. Ik vind het allemaal erg frustrerend. Alleen praten over problemen lost niks op.”
Die problemen ontkent Visser niet. Al in hun eerste jaar aan de universiteit geven haar studenten les op middelbare scholen, vertelt ze, om aan te geven hoe groot het tekort is. “Respectloos tegenover leerlingen vind ik dat. Zij hebben recht op een goede docent. Bovendien verdoezelt dit het probleem. Het wordt tijd dat we in echte oplossingen gaan denken.”
Zoals het inzetten van native speakers als Von Ewald en Pantschevski. In de conclusie van het rapport Lerarentekort aanpakken via werving in buurlanden? van het Sectorbestuur Onderwijsarbeidsmarkt, dat in maart verscheen, wordt het werven van Duitsers een interessante optie genoemd. De buitenlandse nationaliteit van een docent blijkt een positief effect te hebben op de populariteit van een vreemde taal, constateren de onderzoekers.
Het vak leeft meer onder leerlingen als er iemand voor de klas staat die de taal nog beter beheerst dan een Nederlandse docent. Verder brengt een native speaker Duits ‘een stukje eigen cultuur’ mee de school in. Leerlingen en andere docenten zouden dat als zeer verrijkend ervaren.
Hoogleraar Visser kan zich daar alles bij voorstellen. “Jongeren hebben het idee dat Duitsers Nederlanders zijn die alleen een beetje anders praten. Ze hebben niet het besef dat Duits een exotische taal is waarachter een eigen cultuur schuilgaat. Voor die cultuur mag best meer aandacht zijn. En daar is meer voor nodig dan het draaien van een Duitse film in de les”, zegt ze.
Volgens haar zou het Duitse taalonderwijs er bovendien bij gebaat zijn als de drie kleine Randstedelijke universitaire opleidingen Duitse taal en cultuur samengaan tot één opleiding, één Duits instituut, waar ook de lerarenopleidingen deel van uitmaken. “Je zou alle expertise van de Duitse taal en cultuur daar moeten onderbrengen. Zo’n instituut zou ook een publieke functie moeten hebben.”
Verreweg de meeste baat heeft het Duitse taalonderwijs volgens haar bij onconventionelere maatregelen. “Haal alle onbevoegde en onvoldoende bevoegde leraren weg uit het onderwijs. Daardoor zullen veel scholen minder Duits kunnen aanbieden, waardoor er dus ook minder leerkrachten nodig zijn. Op die manier worden sommige scholen gespecialiseerd in het aanbieden van het Duitse taalonderwijs.”
Overigens doet ze die aanbeveling met pijn in het hart. “Het liefst zie ik dat alle scholen goed taalonderwijs bieden, maar dat gebeurt niet. Dus gaat kwaliteit voor kwantiteit. Alleen op die manier kunnen we iets doen aan de matige status van het Duits. Dat moet weer een taal worden waarvoor je moet werken, en niet waarvoor je met weinig moeite een zeventje haalt, waarna je het kunt studeren en erin kunt lesgeven.”
De Vries van de lerarenvereniging is het op dit punt met haar oneens. “Versterk het onderwijs juist door in deze collega’s te investeren: school ze bij”, zegt hij. “Afgezet tegen het door de exportfederatie Fenedex berekende verlies van bijna 8 miljard op jaarbasis door gebrek aan kennis van het Duits, is dat een lonende investering.”

{kader 1}
De ideale leraar

Volgens scholieren is de ideale leraar Duits iemand die langere tijd in Duitsland heeft gewoond, het land goed kent en er enthousiast over kan vertellen. Dat blijkt uit het belevingsonderzoek van het Duitsland Instituut Amsterdam. Ook moet hij in staat zijn de klas onder controle te houden, zorgt hij voor afwisseling, is grappig, spreekt Duits tijdens de les en kan goed uitleggen.
De ondervraagde leerlingen doen ook aanbevelingen voor de lessen Duits. Ze vinden dat er meer aandacht moet zijn voor de cultuur en de actualiteit in Duitsland. Ook waarderen ze activiteiten zoals excursies en uitwisselingen. Het kijken naar een Duitse film of luisteren naar Duitse muziek valt ook in de smaak.

{kader 2}

Oorlogssentimenten?

In hoeverre heeft de matige populariteit van het Duits te maken met oorlogssentimenten onder de jeugd? “Ze hebben geen idee waar ze het over hebben, maar het gebeurt inderdaad wel eens dat iemand ‘Jawohl, mein Führer!’ roept”, vertelt docent Jens von Ewald. “De volgende keer dat ik zo’n klas weer heb, draai ik een indrukwekkende les af over de Tweede Wereldoorlog, waarin ik veertig minuten lang vertel hoe mensen op brute wijze zijn vermoord en gemarteld. Na de afsluitende discussie begrijpen ze wat er destijds is gebeurd en hoor ik die geluiden nooit meer. Zo’n opmerking maken ze trouwens vooral om te kijken hoever ze kunnen gaan, niet omdat ze vanwege de oorlog tegen Duitsers zouden zijn. Wat wel bijdraagt aan de geringe motivatie voor de taal is dat leerlingen niet kunnen begrijpen waarom zij wel Duits moeten leren spreken, terwijl Duitsers verlangen dat anderen hun taal spreken.”

{kader 3}
Werving succesvol

In samenwerking met de Leidse universiteit biedt het Europees Platform een eerste- en tweedegraadstraject aan voor Duitsers die in Nederland willen lesgeven. Jaarlijks is er in beide trajecten plaats voor tien studenten. Ook de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen werft studenten voor de lerarenopleiding, alsmede het Instituut voor Leraar en School. En die werving heeft succes, blijkt uit het rapport Lerarentekort aanpakken via werving in buurlanden? van het Sectorbestuur Onderwijsarbeidsmarkt. In het studiejaar 2010/11 hebben zestien van de dertig voltijdstudenten lerarenopleiding Duits een Duitse nationaliteit. Van de deeltijdstudenten geldt dat voor 21 van de 38.

Dit bericht delen:

© 2021 Onderwijsblad. Alle rechten voorbehouden
Het auteursrecht op de artikelen in dit archief berust bij het Onderwijsblad, columnisten of freelance-medewerkers. Het citeren van delen van artikelen is toegestaan, mits met bronvermelding. Volledige overname, herplaatsing of opname in andere publicaties is slechts toegestaan na overleg met de hoofdredacteur via onderwijsblad@aob.nl Indien het gaat om artikelen van freelancers zal hiervoor een bedrag in rekening worden gebracht.