Door pensioengolf houdt voortgezet onderwijs voorlopig tekort

In het basisonderwijs zijn de banen vooral te vinden in de Randstad, in het voortgezet onderwijs doen scholen nog steeds hun best om de gaten op te vullen. Daar zijn nog duizenden mensen nodig. Scholen verzinnen van alles om toch voldoende mensen voor de klas te krijgen.

Ontslagen verwacht in Oirschot. In de regio Bergen op Zoom moeten drie directeuren en vier onderwijzers eruit. De baangarantie voor vwo’ers die naar de pabo gaan verdwijnt in Drenthe. Het is vooral krimp wat de klok slaat in grote delen van het basisonderwijs. Dus zijn er nog wel banen voor jongeren die net vers van de pabo komen?
Ja, zeker in de Randstad waar nog nieuwe gezinnen gaan wonen en oudere leraren met pensioen gaan, is nog voldoende werk. In grote steden als Amsterdam, Den Haag en Rotterdam zijn er volop kansen om aan de slag te gaan. Achterstandsscholen zoeken ook personeel. Scholen met veel jonge leerkrachten hebben een flinke doorstroom en ook daar zijn kansen. Een op de zes starters gaat namelijk binnen vijf jaar weer weg. Maar helemaal voorspelbaar is de situatie op iedere afzonderlijke school niet.
Want hoe pakt de herverdeling van achterstandsgelden precies uit? Gaan scholen de 100 miljoen bezuiniging voor bestuur en management verhalen op het personeel of snijden ze echt in bureaucratie? Een meevaller is weer het uitstel van de korting op het passend onderwijs. Wanneer die maatregel was doorgegaan hadden er per 1 augustus volgend jaar minstens zesduizend bevoegde leraren staan te trappelen om ergens in het basisonderwijs aan de slag te gaan.
Het maakt allemaal duidelijk dat er twee hoofdrolspelers zijn als het gaat om de arbeidsmarkt in het primair onderwijs: krimp en overheidsmaatregelen. Aan het leerlingenaantal kunnen we weinig doen, maar de bezuinigingen verhevigen de daling van het aantal banen in het basisonderwijs enorm. De recessie doet daar nog weer een klein schepje bovenop: mensen die er over dachten om een baan buiten het onderwijs te gaan zoeken, stellen die plannen uit.

Recessie
In het voortgezet onderwijs houdt de vraag gewoon aan. Wie klassieke talen, wiskunde of Duits geeft, kan bij wijze van spreken morgen aan de slag. Van krimp is nog geen sprake, die komt pas over vijf jaar, nu groeit het voortgezet onderwijs nog. Bovendien staat er een enorme groep van zestigplussers aan de vooravond van het pensioen. Lang niet alle banen die vrijkomen kunnen worden opgevuld. De krapte op de arbeidsmarkt zal daarom in het hele land nog steeds voelbaar blijven en de kansen op een baan blijven goed.
De recessie heeft ook een plus betekend voor de instroom. Op alle soorten lerarenopleidingen voortgezet onderwijs is de aanmelding gestegen. De hbo lerarenopleidingen noteerden 450 studenten meer en komen nu uit op 5750. Vooral vakken als Nederlands, Engels en geschiedenis zijn populair. Het aantal masterstudenten ging ook omhoog en telt nu 900 deelnemers. Op de universitaire lerarenopleidingen was een plus van ongeveer 1100 naar 1300.
Toch is die toename niet voldoende om aan de vraag te voldoen. Er is alleen sprake van een ‘verborgen tekort’ omdat veel scholen noodoplossingen zoeken met onbevoegde docenten of leraren die voor een ander vak hun papieren hebben. Of gewoon minder lessen geven. Alles bij elkaar blijft er een tekort van ongeveer 3000 fulltime banen in 2016 over.
Het tekort zou nog veel groter zijn wanneer het Actieplan leerkracht er niet was geweest, schrijven de onderzoekers van Centerdata in het rapport De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel. Het voortgezet onderwijs is met de functiemix en kortere salarislijnen echt aantrekkelijker geworden. Zonder actieplan waren er in 2016 zeker 5000 openstaande vacatures. Bovendien zou het tekort volgens de berekeningen ook langer aanhouden, zeker tot 2020. ‘Het actieplan heeft een duidelijk dempend effect op de tekorten.’ Vooral herintreders zullen met de hogere salarissen eerder bereid zijn om weer over te stappen van de markt naar het onderwijs.

Bijbaan
Toch hebben scholen moeite voor alle vakken voldoende mensen te houden. Ze trekken daarom alles uit de kast om mensen te vinden. Regionale oriëntatiedagen zoals de vmbo-scholen in De Haag dat doen (zie artikel op pagina ..), banenmarkten, het inzetten van leerlingen, het lokken van studenten of het aanspreken van de ‘stille reserve’, mensen met een onderwijsbevoegdheid die niet meer in het onderwijs werken. Het Sectorbestuur Onderwijsarbeidsmarkt (SBO) zette al die initiatieven in het rapport Docent gezocht! op een rij om uit te zoeken wat wel en wat niet werkt. Eerst maar even de initiatieven die weinig succes hebben. Het oproepen van de stille reserve was vroeger misschien succesvol, nu niet meer. Slechts een kleine groep reageert en heeft vaak verkeerde bevoegdheden. Verder zijn de projecten Wijs grijs voor het onderwijs (gepensioneerden voor de klas) en Tussen rijk en onderwijs (ambtenaren interesseren voor een onderwijsbaan) duur en zeer onsuccesvol.
Het inzetten van leerlingen als Aanstormend docent is goedkoop en is handig voor huiswerkbegeleiding, maar levert uiteindelijk weinig jongeren op die leraar willen worden.
Het werkt beter om studenten uit het hoger onderwijs scholing en een bijbaan in het onderwijs te geven. Een redelijk aantal daarvan lijkt te gaan kiezen voor een lerarenbaan. Scholen die zich aanbieden als opleidingsschool weten de studenten die hun praktijkervaring komen opdoen vaak vast te houden.
Het oppeppen van de zij-instroom (mensen zonder bevoegdheid die wel voor de klas willen) werkt wel. Door daar tijd en energie in te stoppen zijn er voldoende mensen die de overstap naar het onderwijs willen maken en een opleiding volgen. Het vraagt wel om het filteren van de belangstelling: eerst een grote groep actief benaderen en dan doorgaan met mensen die geschikt lijken. ‘De trajecten zijn arbeidsintensief, maar succesvol’, constateert het rapport. Met de Interimwet zij-instroom zit er voor de opleiding ook nog een subsidie aan vast, wat de kans op succes vergroot.
Ondertussen adverteren scholen minder. Ondanks het tekort is het aantal personeelsadvertenties in bijvoorbeeld de Volkskrant – die een paar jaar geleden nog pagina’s moest bijdrukken in april en mei – een flink stuk lager. Dan kan je denken dat dat allemaal in onlinevacaturebanken is gaan zitten, maar ook daar daalt het aantal vacatures fors ten opzichte van vorig jaar. Verrassend. “Scholen worden steeds creatiever en proberen allerlei kanalen uit om mensen te vinden”, zegt Maarten van Vliet van vacaturesite Meesterbaan. “Ze organiseren open dagen voor nieuw personeel, en adverteren in regionale kranten of bij vacaturebanken. Ze zijn op zoek naar het middel dat het beste werkt.”

{kaartjes Nederland met banenkans}

Basisonderwijs
Groningen --
Friesland --
Drenthe --
Overijssel -
Gelderland -
Flevoland +
Utrecht -
Noord-Holland -
Zuid-Holland +
Zeeland -
Noord-Brabant -
Limburg --

Voortgezet onderwijs
Groningen +
Friesland +
Drenthe ++
Overijssel ++
Gelderland +
Flevoland +
Utrecht ++
Noord-Holland +
Zuid-Holland +
Zeeland +
Noord-Brabant +
Limburg +

{kadertje 1}
Banenbarometer: aantal banenadvertenties daalt fors
po vo
www.vkbanen.nl 43 638
www.meesterbaan.nl 10 390
www.onderwijsvacaturebank.nl 161 -
www.fairflex.nl 25 54
www.docentenbank.nl - 132
www.devocare.nl - 100
www.randstad.nl 3 37

totaal 2010 242 1351
totaal 2009 370 1720
-35% -21%
Peildatum online vacatures 25 april

{kadertje 2}
Meer weten?

Op www.onderwijsarbeidsmarkt.nl staan rapporten over de werkgelegenheidssituatie in het onderwijs. Voor dit verhaal is gebruikgemaakt van de volgende rapporten:
Docent gezocht!, SBO
De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2010-2020, ministerie van Onderwijs/Centerdata
Arbeidsmarktanalyse primair onderwijs 2011, SBO/Caop