blad nr 8
23-4-2011
auteur N. van Dam
Redactioneel

Doorstart voor Nutsscholen

‘Hoe iedereen het karretje in de poep liet rijden’
Rekeningen stapelden zich op, de salarisbetaling kwam in acuut gevaar, de reserves waren tot de laatste euro verdwenen. De chique Haagse Nutsscholen, met een traditie van ruim tweehonderd jaar, dreigden failliet te gaan. Hoe amateurisme en mismanagement een eind maakten aan ouderbestuur. Of zoals de voorzitter zegt: “Hoe iedereen het karretje in de poep liet rijden.”

Binnen een week is de stemming op Nutsschool Bezuidenhout in Den Haag compleet omgeslagen. “Ze lopen nog net geen polonaise, maar het scheelt niet veel”, zegt directeur Wilbert Vollebregt. Een week eerder dreigde nog dat alle onderwijspersoneel in één klap en zonder sociaal plan op straat zou komen te staan en dat alle 1500 leerlingen naar een andere school zouden moeten. Nu het faillissement is afgewend, omdat Lucas Onderwijs de lusten èn lasten van de zeven scholen overneemt, is iedereen in juichstemming.
Deze basisschool had net als de andere zes Nutsscholen in Den Haag boventallig personeel in dienst, een van de belangrijkste redenen voor het financiële debacle. Maar zegt Vollebregt: “Komend schooljaar hoeft van Bezuidenhout niemand onvrijwillig te vertrekken. Twee fulltimers gaan met pensioen.” Daarmee zit hij op sterkte, sterker nog, hij heeft vacatures. Van de vakleerkrachten, die velen zo kenmerkend vinden voor het Nutsonderwijs, is vorig jaar de tekenjuf al gesneuveld. Nu is er nog een muziekleerkracht voor een dag en een gymleerkracht voor drie dagen. Als hij moet bezuinigen, laat hij hen niet op voorhand vallen. “Ik denk er eerder aan om van zeven zorgdagen terug te gaan naar drie.” Klassenvergroting zal het in zijn school zeker niet worden. “In de onderbouw zitten we al op dertig per groep.” Van leerlingenverlies heeft hij niets gemerkt op Bezuidenhout: “We hebben een wachtlijst.”

Eerste slachtoffer
Vollebregt is sinds kort ook directeur van Nutsschool Morgenstond, waar Eric Veninga tot 1 januari een tijdelijke aanstelling had als directeur. Hij werd het eerste slachtoffer van de bezuinigingsmaatregel waardoor tijdelijke aanstellingen niet verlengd mochten worden.
Een uiterste poging om de financiële ondergang uit te stellen door alle tijdelijk aangestelden direct te ontslaan mislukte. Morgenstond is de enige Nutsschool in Den Haag die als zwak bekend staat en al langere tijd met leerlingenverlies kampt. Toch hoeft zelfs het team van Morgenstond waarschijnlijk geen ontslagen te vrezen. “Daar zijn leerkrachten uit zichzelf vertrokken, natuurlijk verloop.” Hun vertrek zorgde wel voor vervelende gaten in de bezetting. “Dan ging de muziekleerkracht van Bezuidenhout maar weer naar Morgenstond, omdat daar een groep zonder leerkracht zat.”
Hoewel Veninga dus bij Morgenstond moest vertrekken om zijn salaris uit te sparen, werkt hij raadselachtig genoeg wel op het bestuurskantoor van de Haagse Nutsscholen. Geen van de bestuursleden, allen in januari pas aangetreden nadat het oude bestuur in zijn geheel het veld ruimde, zetelt in het bestuurskantoor. Het Nut is namelijk een vereniging, waarvan alle ouders automatisch lid zijn. Het verenigingsbestuur bestaat dus uit vrijwillige ouders, die allen naast hun gewone werk schoolbestuurder zijn.
De voormalige algemeen directeur, Mieke Hopmans, verschijnt al enige maanden niet meer op het bestuurskantoor. Veninga wil haar afwezigheid niet verklaren. Later geeft voorzitter Frederik van Nouhuys toe dat tegen haar een ontslagprocedure is gestart, al wil hij de reden daarvan niet bekendmaken.

Schone handen
Over de voormalige algemeen directeur doen de wildste geruchten de ronde, zoals de huur van een duur kantoor en de aanstelling van secretaresses, als zouden haar managementuitgaven de oorzaak van alle ellende zijn. Van alle kanten spreekt De Haagse Nutsscholen deze oorzaak tegen. “Die secretaresses werken als paarden.” Van Nouhuys denkt dat een belangrijke oorzaak zit in het wishful thinking bij het opstellen van de begroting: “‘Als we nou maar op de begroting zetten dat de formaties worden teruggebracht, worden ze ook wel teruggebracht’. Maar uiteindelijk is dat jaren niet gebeurd.” Analyse achteraf leert dat al zes jaar de begroting niet sloot. Ook werd jarenlang verzuimd reserveringen op te nemen voor bijvoorbeeld salarisverhogingen en ouderschapsverlof.
Ook schooldirecteur Vollebregt wijt de teloorgang van de vereniging, die eind deze maand wordt opgeheven, niet aan de algemeen directeur. “Het ligt niet aan één persoon. De hele organisatie treft blaam. Het bestuur, het management, en de teams hebben voordeel gehad van de ruimere formatie.”
Voorzitter Van Nouhuys is een typisch geval van ‘schone handen’ in deze kwestie. Zijn oudste kind zit in groep 1, dus hij was nog niet eens lid toen zijn voorgangers hadden moeten ingrijpen. Bijvoorbeeld op de algemene ledenvergadering in november 2009 toen een handjevol ouders/leden op de vergadering af kwam. Uit de notulen: ‘De penningmeester benadrukt dat het Nut niet blut is, er is genoeg eigen vermogen maar dit zit in spullen (activa)’. Het besef dat je met computerapparatuur en meubilair geen rekeningen en salarissen kunt betalen, lijkt niet te zijn doorgedrongen. Tijdens deze ledenvergadering was al bekend dat 2008 was afgesloten met een tekort van 250.000 euro. Er werd een tekort over 2009 aangekondigd, dat later bijna zes ton bleek te bedragen. Verklaringen te over: ‘Er zijn bij het Nut namelijk nogal wat duurbetaalde personeelsleden die niet het werk doen waarvoor ze betaald worden.’ Volgens de notulen zijn er nog wel vragen geweest of het financieel beleid gefaald heeft, maar met zes stemmen voor en twee tegen wordt de penningmeester decharge verleend over 2008.

Fraude
Hoe anders ging het een jaar later, in november 2010. Een grote opkomst, nu bekend is geworden dat het voortbestaan van de vereniging in gevaar is. Het besef dat supersnelle maatregelen nodig zijn leeft bij de meerderheid.
Toen was al de hulp ingeroepen van besturenorganisatie VOS/ABB, waarvan Ritske van der Veen ter vergadering uitlegt dat al contact is gezocht met de ministeries van Onderwijs en Financiën over noodfinanciering. Decharge over 2009 is nog altijd niet verleend. Een commissie is nog bezig de financiën te ontrafelen.
Sinds die vergadering neemt het nieuwe bestuur de zaken kordaat ter hand. GMR-voorzitter Sabine Copinga is vol lof over de openheid en snelheid van handelen. Copinga kan melden dat alle MR’en en de GMR unaniem instemming betuigen met de doorstart onder de hoede van Lucas Onderwijs. “Iedereen is ervan overtuigd dat een organisatie van 1500 leerlingen en honderd personeelsleden een wat meer continue basis nodig heeft. Voor de huidige vrijwillige bestuurders is het haast niet te doen. Zij zijn dag en nacht bezig.”
Ook AOb-rayonbestuurder Floor ter Wal is tevreden over de snelheid van handelen de laatste maand. Zij weet uit speciaal belegde bijeenkomsten voor de Nutsleden dat ook alle AOb-leden op de zeven scholen een voorstander van doorgaan zijn. “En als we netjes vooraf te horen krijgen dat het deze keer niet lukt om alle stukken twee weken tevoren aan ons te sturen, snappen we dat. In een noodsituatie moet je flexibel zijn.”
Als het ministerie dit voorjaar zegt geen noodfinanciering meer te geven als er ongerechtigheden bestaan, meldt Van Nouhuys zich bij het Vervangingfonds met het vermoeden dat onrechtmatig is gedeclareerd. Het gaat erom dat systematisch bij ziekte eerst intern een oplossing is gezocht, zoals groepen samenvoegen, waarna het fonds toch de gratis oplossing moest betalen. Het fonds laat daarna KPMG de boeken controleren. Naar verwachting komt eind deze maand een rapport met de conclusie dat twee tot drie ton gefraudeerd is, wat allemaal moet worden terugbetaald.
Betaling moet komen van de vereniging, of, nu die eind deze maand wordt opgeheven, van de stichting Haagse Nutsscholen, die onder de paraplu van de stichting PCOU gaat functioneren. Van Nouhuys is van beroep advocaat. Dat helpt, geeft hij toe, omdat je dan vakmatig op de hoogte bent van aansprakelijkheden en eventuele claims. Hij denkt dat er geen personen, ook geen voormalige bestuursleden, zijn op wie nog iets te verhalen valt. En ook de ouders-leden hoeven volgens hem niet bang te zijn dat zij nog een rekening gepresenteerd krijgen.

Terugbetalen
Bestuursvoorzitter Huub van Blijswijk van Lucas Onderwijs ontkent dat zijn (meer dan vijftig) scholen nu voor de Nutsscholen gaan betalen: “Wij zorgen nu voor liquiditeit, omdat het Nut de salarissen niet meer kon betalen. Maar het is niet zo dat we de schuld zomaar saneren. Op enig moment zullen de scholen het terug moeten betalen.” Het bedrag kan oplopen tot dicht bij een miljoen.
Om te beginnen zullen al per 1 augustus waarschijnlijk twaalf fte’s moeten verdwijnen: “Dat wordt een hele puzzel die zeker niet opgelost wordt als men vasthoudt aan het principe dat degene die het laatst is gekomen er ook als eerste weer uit moet. Als iedereen massief op zijn rechten blijft staan, komen we er niet uit”, zegt hij.
Van nostalgische gevoelens dat de vereniging, in 1804 om idealistische reden opgericht, ter ziele gaat, valt weinig te bespeuren. De idealen kwamen grofweg neer op verheffing van het volk, los van godsdienstige principes. Van Nouhuys: “Ik sta daar vrij realistisch in. Die Nutsgedachten heeft de overheid inmiddels overgenomen en uit een onderzoek weten we dat de interesse van ouders de grenzen van het eigen schoolgebouw niet overstijgt. Straks kan elke school vrij kiezen. Willen ze toch vakleerkrachten handhaven? Prima, dan moeten de klassen groter. En hecht je als school aan kleine klassen, dan is er geen geld voor vakleerkrachten.”
Vollebregt treurt evenmin over het opheffen van de vereniging. “Bij Lucas Onderwijs heerst een organisatiemodel waarin de scholen vrij veel zeggenschap hebben over hun eigen school. Misschien krijgen de scholen bij Lucas nog wel meer beleidsvrijheid dan als deel van de vereniging.”