• blad nr 16
  • 16-10-2010
  • auteur J. van Aken 
  • Redactioneel

Verdubbeling aantal zelfstandigen in het onderwijs 

Vrijer en blijer

Het aantal zelfstandigen in het onderwijs is de afgelopen tien jaar verdubbeld. Scholen zetten zzp’ers in op moeilijk vervulbare vacatures of omdat ze specifieke kennis hebben. Docenten beginnen voor zichzelf omdat ze hun eigen koers willen varen, hun contract niet verlengd wordt of omdat ze op veel scholen ervaring op willen doen. “Dit voelt vrij en houdt me scherp.”

Voor tien uur Duits en tien uur biologie/algemene natuurwetenschappen kon het Goois Lyceum in Bussum dit schooljaar geen docent vinden. Een vacatureadvertentie leverde geen geschikte kandidaten op. Freelance docenten, of zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) zoals de Belastingdienst ze noemt, boden op de valreep uitkomst. Rector Henk Lenselink belde daarvoor twee dagen voor de zomervakantie de Teach-in Group die bemiddelt tussen freelance docenten en scholen. Met lichte tegenzin, geeft hij toe. “We hebben toch bij voorkeur docenten in vaste dienst die mee-vergaderen en nieuwe zaken ontwikkelen.” Daarbij zijn freelancers via bemiddelaars 25 ŕ 30 procent duurder dan een reguliere docent. “Maar we hebben goede ervaringen met de Teach-in Group. Ze leveren direct docenten met ervaring en een goed cv.”
Het vorig schooljaar vulden ook al drie freelance docenten de gaten in het rooster van het Goois Lyceum. “Bij tekortvakken als Duits en biologie blijf je vaak met kleine vacatures van 0,4 fte zitten, zeker als het om vervanging gaat”, verklaart Lenselink. Bij het aoc Oost is het niet zozeer een docententekort, als wel behoefte aan specifieke kennis waardoor de school vooral bij praktijkleren een beroep doet op zzp’ers. Daarnaast zet de school hen in bij trainingen en projecten voor externe organisaties. “Ook daarvoor wordt soms kennis gevraagd die ons docentenkorps niet in huis heeft”, verduidelijkt Pieter Coree, interim-HR-manager bij het aoc. Jaarlijks doet de school een beroep op zo’n vijftig ŕ zestig freelancers, schat hij.
Lenselink en Coree hebben de indruk dat het aantal zelfstandigen in het onderwijs toeneemt. Cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek bevestigen dat beeld. De afgelopen tien jaar verdubbelde het aantal freelance docenten van 10 duizend in 1999 naar 20 duizend vorig jaar. “De vraag naar flexibele arbeid neemt toe en zzp’ers spelen daar een prominente rol in”, verklaart Inge Postma, accountmanager onderwijs van P/flex, een onderdeel van Randstad dat zowel freelancer als opdrachtgever de administratie en facturering uit handen neemt.
Ook de Teach-in Group, waarmee het Goois Lyceum zaken doet, ziet een lichte groei in het aantal docenten dat voor zichzelf begint. Uit concurrentieoverwegingen wil mededirecteur Joris Mol echter niet zeggen hoeveel zzp’ers het bedrijf in zijn bestand heeft.
Hij merkt dat scholen nog wel eens huiverig zijn om een zzp’er binnen te halen. De angst is dat ze niet betrokken zouden zijn bij de organisatie. Kandidaten worden daarom mede geselecteerd op betrokkenheid, zegt hij. “Ze komen niet alleen hun lesje draaien.” Het is volgens hem een bepaald type docent dat voor het ondernemerschap kiest. “Het zijn zelfstandige, flexibele mensen die vrij willen zijn en niet vast willen zitten op één school.”
Lenselink van het Goois Lyceum herkent dat beeld. “Ik vroeg een leraar biologie waarom ze geen vaste baan nam. Ze zei: Zo kan ik me beter ontwikkelen, ik leer ongelooflijk veel op de verschillende scholen.” Het valt hem op dat vooral jongeren als zelfstandig docent werken. Hij wijt dat aan de werkdruk. “Al dan niet terecht ervaren jongeren de werkdruk als hoog door vergaderingen en alle taken om het lesgeven heen.”

Misbruik
De AOb heeft ook zzp’ers in zijn ledenbestand en staat op zich niet negatief tegenover het fenomeen, zegt AOb-bestuurder Martin Knoop. “Als iemand uit overtuiging voor het ondernemerschap kiest, vinden wij dat prima.”
Sommige freelancers zien zich echter gedwongen voor zichzelf te beginnen door aflopende contracten of bezuinigingen. Dat geldt vooral voor docenten Nederlands als tweede taal of mensen die bij onderwijsbegeleidingsdiensten zijn wegbezuinigd. Het is een ontwikkeling waar de AOb met argusogen naar kijkt, aldus Knoop.
Ook is de AOb er niet blij mee dat sommige onderwijsinstellingen, voor zover de bestuurder weet vooral in de bve-sector en het hbo, besparen op werkgeverslasten en pensioenpremies door tijdelijke krachten in te huren. “Zelfstandigen worden dan misbruikt als goedkope arbeidskrachten. Als iemand ervoor kiest als zzp’er aan de slag te gaan, mag dat niet zijn omdat het voor de werkgever een goedkopere oplossing is.”
Het Onderwijsblad belde met twintig zzp’ers van de AOb-ledenlijst. De meesten van hen zijn vijftigplusser, hebben ruime ervaring in het onderwijs, maar staan als zelfstandige niet (meer) voor de klas. In plaats daarvan zijn ze adviseur, manager, directeur, coach, psycholoog of remedial teacher. Ook in hun motivatie speelt de hoge werkdruk en het vele vergaderen vaak een rol.
De meesten zijn blij dat ze de stap naar zelfstandigheid hebben gezet. Vrijheid, afwisseling en eigen baas zijn, scoren hoog als pluspunten. Maar het ondernemerschap kent ook nadelen als onregelmatige en onzekere inkomsten, geen pensioenopbouw en weinig rechtszekerheid. ‘Je ligt er als eerste weer uit’, spreken sommigen uit ervaring. Ook eenzaamheid en het gemis aan collega’s, wordt soms als nadeel ervaren.
“Je stapt vanuit een veilig dienstverband in een onzekere toekomst”, zegt Postma van P/flex. Maar, weet ze: “De meeste zzp’ers ervaren meer arbeidsgeluk omdat ze de vrijheid hebben zelf hun baan in te kunnen richten.”

{kader}
Het ondernemerschap

Een zelfstandige zonder personeel (zzp’er) is volgens de definitie van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) iemand die als hoofdbaan arbeid verricht voor eigen rekening of risico, in een eigen bedrijf en daarbij geen personeel in dienst heeft. Personen die daarnaast een kleine baan in loondienst hebben, vallen hier ook onder. Mensen die als hoofdbaan werknemer zijn en daarnaast zzp’er, tellen niet mee voor het CBS.
Om door de Belastingdienst als ondernemer te worden aangemerkt, dient iemand minimaal 1225 uur per jaar als zelfstandige te werken en voor minstens drie opdrachtgevers. Daarnaast mag er geen gezagsverhouding bestaan tussen opdrachtgever en zzp’er, want dan vindt de Belastingdienst dat er sprake is van een verkapt dienstverband en moeten er ook premies worden betaald.
Het is raadzaam bij de fiscus de zogenoemde Verklaring arbeidsrelatie aan te vragen, waarin aangegeven wordt of je fiscaal als ondernemer wordt gezien. Deze verklaring is belangrijk, want zonder loopt een opdrachtgever het risico achteraf alsnog loonkosten te moeten betalen.
Meer informatie: www.fnvzzp.nl

Terug naar de basis

“Ik vergader nu in mijn eentje en ben het snel eens met mezelf. Heerlijk”, zegt Annette Nieuwland-Stenvers (55) over het bestaan als zelfstandige. Sinds maart 2008 werkt ze als zelfstandig remedial teacher. Ze begeleidt leerlingen met een rugzakje en wordt ingehuurd door scholen of ouders. Die verdeling is ongeveer fiftyfifty, zegt ze.
Nieuwland heeft ruim dertig jaar ervaring in het basisonderwijs. Ze was groepsleerkracht en dertien jaar intern begeleider, waarvan de laatste zeven jaar tevens adjunct-directeur. In die laatste combifunctie knapte ze af op de logheid, de werkdruk en het vele vergaderen. “Ik was te veel bezig met managementtaken. Daar wilde ik vanaf. Ik wilde terug naar de basis: de kinderen. En eigen baas zijn, mijn eigen koers kunnen bepalen.”
Ze besloot voor zichzelf te beginnen en heeft daar nog geen moment spijt van gehad. Integendeel. “Ik ben nu zoveel gelukkiger. Ik vind het heel fijn dat ik er weer aan toe kom een-op-een met leerlingen te werken. Als het lukt om ze weer zelfvertrouwen en plezier in leren te geven, geeft dat zoveel voldoening.”
Zeker in het begin betekende Nieuwlands stap echter ook een flinke achteruitgang in inkomen. “Ik begon met twee leerlingen, zes uur in de week.” Inmiddels is haar inkomen weer min of meer op het oude niveau, schat ze. “Maar mijn pensioenopbouw is gestopt en bij ziekte of tijdens schoolvakanties komt er niets binnen. Dat zijn de risico’s. Gelukkig heb ik een partner met een stabiel inkomen.”
Een externe specialist inhuren is voor veel scholen nieuw en even wennen, merkt Nieuwland. “Maar ik heb een voorbeeldcontract en zorg altijd dat alle papieren op orde zijn, dat neemt veel zorg weg.”

Een gat in de markt

Janet van Eijs (51) zei drie jaar geleden haar baan in het speciaal onderwijs op om voor zichzelf te beginnen als begeleider van leerlingen met autisme. “Ik zag een gat in de markt”, motiveert ze. “Ik vond dat de begeleiding op scholen te veel was gericht op de leerkrachten en te weinig op de leerlingen.”
In haar werk als groepsleerkracht moest Van Eijs zich voor haar gevoel vooral aanpassen en kwam ze te weinig toe aan het maatwerk dat ze wilde leveren. Daarnaast wilde ze ook zelfstandig zijn om de ‘ballast’ te verminderen. “Gesprekken met ouders, eindeloos overleggen en vergaderen, handelingsplannen van vijftig kantjes. Dat kostte zoveel tijd.”
Heerlijk vindt ze het nu om eigen baas te zijn. “Ik doe nu waar ik goed in ben en wat ik belangrijk vind op de manier zoals ik het wil.”
Van Eijs was ervan uitgegaan dat ze wel een paar jaar nodig zou hebben om een redelijk inkomen te verdienen. Maar het viel reuze mee. Al na een half jaar ging het voorspoedig.
Ze heeft nu onder andere een grote scholengemeenschap als klant en particuliere klanten die haar betalen uit het persoonsgebonden budget. Dat levert voldoende werk en inkomsten op. Maar Van Eijs realiseert zich ook dat het zo weer anders kan zijn. “Dat is het risico als zzp’er.” Lastig vindt ze ook de wisselende werkdruk. “In de zomer is het heel rustig, terwijl ik in de winter soms hele drukke maanden heb.” Ze schat dat ze gemiddeld per week meer uren werkt dan de 32 van haar vorige baan. “Maar ik ben meer thuis en ervaar dat als minder druk. Al met al voel ik me veel vrijer en blijer.”

Veel ervaring opdoen

“Vlak voor een nieuwe klus slaap ik wel een paar dagen slecht. Het is toch elke keer weer heel spannend”, zegt Tim Poorthuis (27). De docent Nederlands is sinds twee schooljaren zelfstandig ondernemer in het onderwijs. Zijn opdrachten krijgt hij via bemiddelaar de Teach-in Group. Het eerste schooljaar werkte hij op twee scholen, het tweede schooljaar op drie.
De zenuwen voorafgaand aan een nieuwe klus en de onzekerheid of er werk zal zijn, zijn nadelen van het ondernemerschap. Daar staan voor hem echter twee grote voordelen tegenover: de vrijheid en de ervaring. “Ik kan precies aangeven hoeveel ik wil werken en ik zie veel scholen van binnen.”
Voor Poorthuis bij de Teach-in Group kwam, werkte hij vier jaar op zijn eigen oude middelbare school. Hij stopte omdat hij de negativiteit zat was. Hij vindt het nu dan ook een groot voordeel dat hij zich aan al het gedoe eromheen, zoals vergaderingen, kan onttrekken. “Ik kan me helemaal focussen op het lesgeven.”
Dat geeft wel eens scheve ogen bij collega’s, erkent hij. Ook dat hij er maar voor een paar maanden is en per uur wordt betaald, ontlokt collega’s wel eens een narrige opmerking. “Het is soms lastig echt te worden opgenomen, maar gelukkig raakt het concept zzp’er steeds meer bekend.” Bovendien: er is ook dankbaarheid. Op veel scholen was er immers anders een gat in het rooster geweest. En vooral directies zijn blij met zijn frisse blik van buiten.
De zelfstandigheid bevalt Poorthuis goed, maar je moet er wel sociaal vaardig voor zijn, zegt hij. “Je moet in heel korte tijd jezelf neerzetten.” In de toekomst wil Poorthuis, die ook onderwijskunde studeert, meer de organisatorische of beleidsmatige kant van het onderwijs op, maar voorlopig blijft hij nog even jobhoppen.



Dit bericht delen:

© 2021 Onderwijsblad. Alle rechten voorbehouden
Het auteursrecht op de artikelen in dit archief berust bij het Onderwijsblad, columnisten of freelance-medewerkers. Het citeren van delen van artikelen is toegestaan, mits met bronvermelding. Volledige overname, herplaatsing of opname in andere publicaties is slechts toegestaan na overleg met de hoofdredacteur via onderwijsblad@aob.nl Indien het gaat om artikelen van freelancers zal hiervoor een bedrag in rekening worden gebracht.