Hoe een leraar kannibaal wordt

De Vlaamse auteur Bart Koubaa ving jarenlang cynische en racistische geluiden op in lerarenkamers van beroepsscholen. Hij verwerkte ze in zijn jongste roman. Met De leraar heeft hij niet alleen het portret getekend van een uitgebluste leraar, maar ook van een psychopaat. “Het lijkt me mogelijk dat een leraar doorslaat. Als een leraar na zeven keer uitleggen nog steeds niet zijn punt kan maken, heb je een fundamenteel probleem.”

‘Er is nog bitter weinig waarmee ik de leerlingen kan boeien.’

Aanvankelijk lijkt de auteur Bart Koubaa in zijn jongste roman De leraar het portret te tekenen van een uitgebluste, ongeïnspireerde, verzuurde leraar Nederlands - De Kraai - die al 27 jaar lesgeeft op een Vlaamse beroepsschool. De Kraai gaat alleen naar school om zijn riedeltje af te draaien. Hij heeft zich er bij neergelegd dat het met zijn brutale allochtone leerlingen niet meer goed komt, dus waarom zou hij zich verder nog inspannen?
De Kraai is een man die gebukt gaat onder flink wat trauma’s. Hij heeft het moeilijk met de dood van zijn demente moeder, en met zijn afwezige vader: een beroepsmilitair en dronkaard die naar Amerika vertrok toen De Kraai zes jaar oud was. Zelf houdt De Kraai ook wel van een borreltje. En van een mals stukje vlees.

‘Waarom mag ik mijn leerlingen geen klap geven? (..) Als we mogen doden voor de goede zaak, mag ik zo’n hoerenjong ook slaan voor de goede zaak.’

Wanneer De Kraai slachtoffer wordt van een vervelend en vernederend incident, krijgen zijn monologen steeds meer een nare bijsmaak. Pas aan het eind van het boek begrijpt de lezer wat er precies is voorgevallen.

‘Sommige collega’s maken de fout hun leerlingen te haten, mij laten ze koud behalve één. Als ik mijn leerling een tik geef, is het voor zijn eigen bestwil. Als hij bloedt, verzorg ik zijn wonden.’

Verrassend genoeg neemt De Kraai een van de aanstichters onder zijn hoede. Heropvoeden zal hij de kwajongen, hem de wetten van goed en kwaad leren. Hij zal voor hem zorgen, hem koesteren, vertroetelen, maar hem ook in het gareel houden.

‘Hij snikte en moest overgeven, het was zijn eigen schuld: wie braaf is krijgt lekkers wie stout is de roe.’

De lezer had de eerste pagina’s van de roman misschien nog medelijden met De Kraai, maar langzaam maar zeker slaat dat om naar pure antipathie. Er is iets fundamenteel mis met deze verzuurde, stinkende, oude man. Zijn duistere gedachten worden pas echt duidelijk in de epiloog. Daarin neemt een journalist het woord en zet de gruwelen uiteen waaraan De Kraai zich jarenlang heeft bezondigd. De priemende ogen van de Amerikaanse seriemoordenaar en kannibaal Albert Fish op de cover van het boek hadden de lezer al moeten alarmeren.

Emmer cement
Waarom heeft u uw psychopatische hoofdpersoon het leraarsberoep gegeven?
Bart Koubaa: “Het onderwijs was niet het uitgangspunt voor dit boek. Ik wilde in de geest van een heel beschadigd iemand kruipen. In welke mate zijn mensen vrij? In welke mate is de natuur verantwoordelijk voor wie we zijn? Slaan de stoppen door wanneer iemand moordt, of komt zijn ware aard naar boven? Omdat het onderwijs een belangrijke sociale omgeving is, heb ik die vragen tegen de achtergrond van die omgeving gesteld. Ook omdat ik graag het falende beroepsonderwijs aan de kaart wilde stellen. Zelf werk ik op het secretariaat van een Gentse school. Daarnaast heb ik scholen bezocht, leraren gesproken. Die ervaringen heb ik verwerkt in mijn roman. De teneur in heel wat lerarenkamers was cynisch en racistisch. Ik vroeg me af hoe dat kwam. Die vraag staat ook centraal in mijn boek.”
Hebt u het antwoord op die vraag gevonden?
“Ik heb veel mensen gesproken met uitpuilende postvakjes. Ze krijgen pamfletten over hoe om te gaan met adhd, met autisme, met drugs, seks. Dan moeten ze zo af en toe nog een cursus volgen, een rollenspelletje doen, een taalachterstand wegwerken. Leraren zijn overvraagd en worden daar gek van. Letterlijk soms. Vlak nadat mijn boek uitkwam was er een leraar metselen uit Hoegaarden die een veertienjarige gehandicapte leerling bijna een kwartier lang mishandelde. Hij stak het hoofd van de jongen in een emmer cement en sleepte hem over de grond. Een medeleerling filmde alles met een gsm. Die beelden waren voor mij een bevestiging van wat ik in mijn boek had geschreven. Het is mogelijk dat een leraar doorslaat. Wat hem overigens niet vrijpleit.”
Met andere woorden: De Kraai bestaat?
“Jazeker. Mijn boek is goed ontvangen, maar het tweede deel – waarin De Kraai zich ontpopt als kannibaal – zou ongeloofwaardig zijn. Maar op het voorblad staat een man, Albert Fish, die echt bestaan heeft. Natuurlijk heb ik zaken verzonnen. Maar ik zie en hoor hoe leraren steeds meer gefrustreerd raken. En de laatste zes jaar zijn er in België meerdere gefrustreerde gekken geweest. Ik zie helaas een soort trend.”
Is het uw doel die frustratie uit het onderwijs te halen?
“Ik ben wel maatschappelijk geëngageerd. Ik wilde met mijn boek een discussie losmaken. En ik merk dat ik inderdaad een gevoelige snaar heb geraakt in het onderwijs. Ik ben blij dat kunst en literatuur bijdragen aan het maatschappelijk debat. Laatst heb ik langdurig gesproken met Frank Vandenbroucke (die toen nog Vlaams Onderwijsminister was, red.). Ook hij ziet dat er iets moet veranderen. Ik denk dat hij terecht sterk inzet op het taalonderwijs. Ik zie twee keuzes in deze samenleving. Of we begrijpen elkaar niet en slaan elkaar de kop in. Of we begrijpen elkaar wel en voeren via kranten en andere media het debat. Maar als je als leraar na zeven keer uitleggen nog steeds niet je punt kunt maken, heb je een fundamenteel probleem. En kun je elkaar ook nooit begrijpen.”
Is het Vlaamse beroepsonderwijs er met beter taalonderwijs?
“Ik denk niet direct. Dat heeft tijd nodig. Ook is er meer nodig. Zo zouden leerlingen wat mij betreft elke dag een uur moeten sporten op school. Ze zijn een vat vol hormonen en moeten hun energie ergens in kwijt. Ook vind ik dat elk kind geschiedenisonderwijs moet krijgen. In België krijg je dat niet in het beroepsonderwijs. Maar zonder geschiedenis weten kinderen niet wat er in de concentratiekampen is gebeurd, hoe erg dat was. Zij zien niet in waar een stem op Vlaams Belang toe kan leiden. Er wordt geklaagd dat er zoveel populisten zijn in België, maar zonder geschiedenisonderwijs kweek je populisten. Natuurlijk zie ik in dat geschiedenis en sport niet direct een samenleving veranderen, maar het zou een begin kunnen zijn.”

{fotobijschrift}
@B1:Bart Koubaa (Eeklo, Oost-Vlaanderen, 1968) studeerde Arabisch en fotografie. In 1988 won hij met de groep ‘Ze Noiz’ de Rock Rally van het blad Humo. Na een jaar als ontwerper te hebben gewerkt begon hij te reizen. Eind 2000 debuteerde hij met zijn roman Vuur, die bekroond werd met de Vlaamse Debuutprijs. Daarna verschenen de romans Lucht (2005) en Het gebied van Nevski (2007), die genomineerd werd voor de BNG Nieuwe Literatuurprijs. De leraar (2009) is inmiddels aan zijn vierde druk toe.