Over mondige leerlingen, grenzen stellen, regels en straf

Het docudrama Entre les murs (Tussen de muren) over een middelbareschoolklas in Parijs won dit najaar in Cannes de Gouden Palm. De film van van de Franse regisseur Laurent Cantet is gebaseerd op waargebeurde verhalen; docenten en leerlingen spelen min of meer zichzelf. Op 27 november ging de film in Nederland in première. Het Onderwijsblad bekeek de film vast met vijf docenten. “Hij zet aan tot denken.”

“Een mooie, pakkende film. Herkenbaar en realistisch.” Zo luidt het oordeel van de vijf docenten die zich op een vrijdagavond verzameld hebben in een lokaal van het Liefland College in Utrecht voor een voorvertoning van Entre les murs. De film maakt de tongen goed los. Na de lange zit - de film duurt ruim twee uur - wordt er nog minstens net zo lang nagepraat. Over mondige leerlingen, grenzen stellen, regels en straf.

Zwarte school
Entre les murs vertelt het verhaal van de klas van François Bégaudeau, docent Frans aan Dolto, een middelbare school in Parijs. Dolto is wat in Nederland een zwarte achterstandsschool heet. De school is vergelijkbaar met de vroegere ‘middenschool’: diverse niveaus zitten door elkaar. In de klas van François zitten leerlingen tussen de 14 en 17 jaar.
Juist die mix van culturen, sociale klassen en niveaus is wat regisseur Cantet zo aanspreekt in een school. “Het is de maatschappij in het klein, waar jongeren worden gevormd en hun plek ontdekken in de wereld.” De film is gebaseerd op het gelijknamige boek van François Bégaudeau, die dus ook de hoofdrol speelt. Ook de leerlingen in de film zijn allemaal echte leerlingen van Dolto.
Ruim vier maanden heeft de regisseur in de school gewerkt en gedraaid. De meeste scènes zijn totstandgekomen door improvisatie, vertelt hij. Enkele leerlingen wisten wat ze wanneer ongeveer moesten zeggen, de rest ontstond vervolgens min of meer vanzelf, met de docent als ‘dirigent’. Cantet: “Ik wilde een zo echt mogelijk beeld geven, de energie laten zien van alle onderlinge uitwisselingen.” Het resultaat is een zeer natuurlijke film, bijna een documentaire.

Ruimte
Het opvallendst aan de lessen van François zijn de discussies en de ruimte die hij de leerlingen daarvoor geeft. Vrijwel alles stellen de leerlingen ter discussie. Dat begint al met het opschrijven van hun naam. “Dat doe ik niet als u het ook niet doet”, bitst een van de leerlingen.
François gaat op vrijwel elke opmerking in, waardoor veel lessen uitmonden in eindeloze discussies. En intussen zoomt de camera genadeloos in op leerlingen die berichten op hun mobieltje bekijken, hun vingers bestuderen, verveeld op hun stoel zitten te wippen of met het hoofd op de tafel liggen, de ogen dicht. Aanstichtsters van de discussies zijn vrijwel steeds de vriendinnen Esméralda en Khoumba.
“Heerlijk, zulke leerlingen”, reageert Hamed Boudazra na afloop. “Die zetten de boel op scherp.” Jeroen Diemer valt hem bij. “Wij als leraren maatschappijleer vinden zulke leerlingen fijn.” Elke klas heeft wel één of meer van zulke discussiezoekers, daar zijn ze het over eens. Maar Nancy Wiltink kan ze juist ‘missen als kiespijn’.

Grenzen
Het gesprek gaat verder over de manier van lesgeven van François. “Zo’n leerkracht die overal op ingaat, daar ergerde ik me als leerling altijd aan”, zegt Haticenur Altinbicak. In het begin had ze zelf ook die neiging, vertelt ze, maar tegenwoordig kapt ze eerder af. “Als je de oplettende leerlingen ziet afdwalen, doe je iets niet goed.”
Alle vijf zouden ze overigens vaak eerder hebben ingegrepen in de discussies die in de film soms leiden tot schelden of beledigen. Nancy: “Ik vind de leerlingen vrij brutaal.” De grens van ‘toelaatbaar gedrag’ is volgens haar niet duidelijk. Daar is Jeroen het mee eens. Het is volgens hem goed om leerlingen soms stoom af te laten blazen. “Maar als er gehakt wordt op elkaar zet ik de discussie stil om het proces te bespreken.”
Patty Fisser vindt dat François de discussies vaak niet in de hand heeft. Hij gedraagt zich volgens haar als ‘superleerling’. “Hij wil te veel hun gelijke zijn.” Volgens Hamed weet hij juist precies wanneer hij ‘hun vriend’ en wanneer hij ‘de leraar’ moet zijn. Hij is vol lof over de Franse docent. “Leerlingen kunnen veel tegen hem zeggen, maar accepteren ook zijn gezag. Met drie keer vragen heeft hij de klas stil. Dat is voor zo’n klas een heel knappe prestatie.”

Onorthodox
De regisseur koos François juist vanwege zijn ‘democratische, onorthodoxe en open manier’ van lesgeven, waarbij de docent ‘zoekt, prikkelt, provoceert en de leerlingen erg bij de les en discussies betrekt.’
In de Nederlandse onderwijspraktijk is deze manier van lesgeven volgens de vijf docenten echter minder bijzonder dan in de Franse, waar een autoritaire docent voor de klas nog steeds de norm is. De docenten vinden François, ondanks zijn open houding, zelfs nog steeds ‘te frontaal’ en ‘te klassikaal’ lesgeven.
Ook is er kritiek op zijn leerlingbegeleiding of liever: het ontbreken daarvan. Volgens Jeroen maakt hij de fout tijdens de les leraar en mentor in één te willen zijn. “Hij heeft hart voor zijn leerlingen en wil een goede band met ze. Maar dit is niet de goede manier, je ziet het misgaan. Ik heb hem niet één keer een gesprek met een leerling apart zien voeren. Dat vind ik schokkend. Ik zal niet zeggen dat ik een betere docent ben, maar wel een betere mentor.” “Ik vind de film daarin een eyeopener: wij doen het hier qua leerlingbegeleiding nog niet zo slecht”, zegt Patty.

Straf
Een rode draad in de film is de worsteling van het docententeam met het handhaven van regels. Hoe krijgen ze de leerlingen in het gareel en tot het gewenste gedrag? Strenger straffen of juist belonen? Het is voor de vijf docenten een herkenbaar dilemma. Nancy: “Straf versus motiveren, die discussie wordt op elke school regelmatig gevoerd.”
“Deze leerlingen hebben veel structuur nodig, maar te veel regels werkt ook averechts”, meent Hamed, die in de Parijse school veel van zijn eigen school herkent. Haticenur is het daarmee eens. Op haar school is daarom gekozen voor slechts een paar regels waar iedereen streng op toeziet. Kauwgom, spelen met een mobieltje in de klas of het dragen van petten, zoals de leerlingen in de film doen, wordt op het Liefland College niet getolereerd en dat geldt ook voor de andere scholen. Collega’s die soepel met de regels omgaan, zoals François, kunnen op weinig waardering rekenen. “Die willen zich over de hoofden van collega’s heen populair maken bij leerlingen”, meent Patty.

Schelden
Halverwege de film neemt het verhaal een dramatische wending. De twee klassenvertegenwoordigers klappen uit de school over wat François tijdens een rapportvergadering over Souleymane, een van de lastigste leerlingen, heeft gezegd. François, woedend, vergelijkt het gedrag van de twee meiden met dat van ‘sletjes’. Wat volgt is een discussie die zo uit de hand loopt dat Souleymane voor de ‘tuchtraad’ moet verschijnen. Verwijdering van school lijkt onafwendbaar.
“François had sorry moeten zeggen”, meent Patty. Leerlingen uitschelden is voor haar absoluut onbespreekbaar. Jeroen en Hamed zijn daar makkelijker in. Hamed: “Ik kan best eens zeggen: ‘Jullie gedragen je als een stelletje kutwijven’.” Omgekeerd mogen leerlingen hem dan ook voor lul of eikel uitmaken. “Het is geven en nemen.”
Dat leerlingen bij een rapportvergadering zitten, is hier volgens de docenten overigens ondenkbaar en ook zoiets als een tuchtraad vinden de docenten ‘ongelooflijk’.
Of Souleymane het zo bont heeft gemaakt dat hij hier van school gestuurd zou worden, daarover verschillen de meningen. “Niet vanwege dit incident”, meent Nancy. Hamed vindt van wel: “De grens met hem was al bereikt.”

Tolken
Souleymane verschijnt voor de tuchtraad met zijn moeder. De vrouw, in traditioneel Afrikaans gewaad, verstaat geen woord Frans. Haar zoon moet haar woorden vertalen.
“Een heel onwenselijke en onbegrijpelijke situatie”, menen de docenten, die zelf ook regelmatig te maken hebben met ouders die het Nederlands niet machtig zijn.
Op het Liefland College domineren leerlingen van Turkse en Marokkaanse komaf. Leerkrachten kunnen eventueel een beroep doen op collega’s die die talen beheersen. Het Noordrand College heeft schooloudercontactpersonen die soms ook vertalen. Lukt het met hen niet, dan wordt er een tolk bijgehaald.
Jeroen vindt dat François sowieso niet zo veel ‘feeling’ heeft voor andere culturen en dat ook het team op de Parijse school erg ‘wit’ is. Met het multiculturele gehalte en de multiculturele kennis is het volgens hem in Nederlandse scholen beter gesteld.

Universeel
De regisseur wil van geen winnaars of verliezers spreken. “De werkelijkheid is veel complexer.” Maar met Souleymane voor de tuchtraad lijkt François’ onorthodoxe aanpak toch te hebben gefaald. “Die onmacht vind ik net het herkenbare en ook het mooie van deze film”, zegt Nancy. “François durft zich kwetsbaar op te stellen. Naar mijn mening hebben veel docenten daar moeite mee, praten ze niet graag over mislukkingen of ordeproblemen. In de film zie je dat de docent met de beste bedoelingen iets probeert, maar dat het toch mislukt. Dat vind ik ontroerend.”
Haticenur vult aan: “Hoe hij kan, moet en wil reageren is mooi en leerzaam om te zien. Die worsteling kent elke docent of je nu op een witte, een zwarte, een rijke, een arme, een Franse of een Nederlanse school lesgeeft. Dat is universeel.”

{kader}

De docenten

Nancy Wiltink (46), docent Nederlands en theater aan het Gerrit van der Veen College, een havo/vwo in Amsterdam.
Cijfer: “Een dikke 8. De film is bijzonder, authentiek, moedig, charmant, herkenbaar en zet aan tot denken.”

Hamed Boudazra (25), docent maatschappijleer aan het Noordrand College, een vmbo in Rotterdam.

Patty Fisser (48), docent Engels Op het Wellant College, een vmbo-groen in Den Haag.
Cijfer: “Een 7. Het acteerwerk is heel naturel waardoor het is of je stiekem meekijkt in een klas.”

Jeroen Diemer (40), docent aardrijkskunde, geschiedenis en maatschappijleer aan het Liefland College, een vmbo-t in Utrecht.
Cijfer: “Een 7,5. De film is boeiend en interessant, maar ik vind François geen goed voorbeeld van een mentor.”

Haticenur Altinbicak (27), docent Frans aan het Liefland College in Utrecht.
Cijfer: “Een mooie 8. De film is pakkend, soms herkenbaar en ook ontroerend. Een aanrader voor alle docenten.”