De succesformule van de kopklas

Er zit altijd wel één leerling in groep 8 die eigenlijk beter kan, maar toch naar het vmbo wordt verwezen. Door zijn taalniveau zal hij het niet redden op havo of vwo. De kopklas is al jaren hèt middel om gemotiveerde leerlingen verder te helpen. Een succesformule voor een kleine groep.

“Straks gaan we lezen”, kondigt juf Erna Salomons aan. “Joepie!”, reageert de groep. Dat klinkt wel erg enthousiast voor twaalfjarigen. “Dan doen we onze schoenen uit en mogen we met onze benen op tafel onderuitgezakt zelf lezen”, licht een jongen tevreden toe. Eigenlijk is het hele programma van deze kopklas wel joepie. Dat was ook de opdracht die de makers van het curriculum zichzelf stelden: Hoe maak ik er elke dag weer een feestje van? Hoe zorg ik dat ze de hele dag met taalverrijking bezig zijn, zonder dat ze het in de gaten hebben? Zonder dat ze het gevoel hebben groep 8 van de basisschool over te doen?
Er zijn schakelklassen, voetklassen, maar ook kopklassen. Ze zijn uitsluitend bedoeld voor tweetalige kansrijke leerlingen. Door zo’n extra jaar na groep 8, waarin ze worden ondergedompeld in de Nederlandse taal, hebben ze veel meer kans om te slagen op havo of vwo. Kopklassen zijn niet zo bekend omdat het maar om een kleine groep leerlingen gaat. Toch werd de eerste kopklas al vijftien jaar geleden opgericht, dat was toen een beetje een illegale actie. “Het werd gedoogd”, vertellen Karin Hoogeveen en Karin Vaessen van onderwijsadviesbureau Sardes. “Het ministerie wilde er geen reclame voor maken omdat leerlingen zo vlot mogelijk de basisschool moesten doorlopen.” Hoogeveen en Vaessen vormen samen het landelijk steunpunt voor de kopklassen. Inmiddels bestaan er 21 kopklassen in vijftien gemeenten. Ze hebben nu ook een officieel stempel van de overheid. Een paar jaar geleden werden de schakelklassen ingevoerd, de kopklas is daar een variant van geworden.

De lat ligt hoog
Amsterdam begon in 2001 met twee leerlingen. Een moeizame start, maar, meldt Arend Klos, “we zitten nu op vijf scholen met 58 leerlingen.” Hij is coördinator. De lat ligt hoog bij het aannemen van leerlingen, het succes van de klas staat of valt bij de juiste selectie. Klos: “Wij willen meer tweetaligen in het havo en vwo en het zou mooi zijn als er wat meer naar de gymnasia gaan. Nu zijn dat er van ons ieder jaar een of twee.” Oorspronkelijk was hij leerkracht op een basisschool, nu werkt hij alweer acht jaar op het Pieter Nieuwland College. Die vroegen hem onderzoek te doen naar het probleem van de grote uitval van brugklassers. Een van de oplossingen vond hij in Utrecht, waar de kopklas al heel lang bestond. Samen met Marijke Kaatee, die onderwijskundige ondersteuning biedt, zette hij een curriculum op.
Maar het is toch vooral de taak van de basisschool om de taalachterstand van deze leerlingen weg te werken? De medewerksters van Sardes knikken. Vaessen: “Wij dachten daarom dat dit een tijdelijke zaak zou zijn. Maar nog elk jaar hebben de kopklassen nieuwe instromers.” Hoogeveen: “Van de basisscholen hoor ik dat ze niet de mogelijkheid of de tijd hebben om die achterstand weg te werken. Sommigen zeggen dat ze pas aan het eind merkten wat er mis was.”
Marijke Kaatee: “Mijn deskundigheid ligt vooral bij het voortgezet onderwijs. Ik ontdekte dat veel slimme tweetalige leerlingen het daar volhouden tot aan de derde klas havo of vwo, daar gaat het mis. Want dan wordt het taalgebruik van de leerstof te ingewikkeld.” Volgens Arend Klos kunnen deze leerlingen meestal goed meekomen, het zijn geen probleemgevallen, hun taalachterstand valt daarom misschien minder op. “Hun gemiddelde Cito-scores zijn voldoende, maar wanneer je goed kijkt zie je dat ze met rekenen hoog scoren, maar met taal laag.” Volgens Kaatee weet dit soort leerlingen heel goed te verbergen dat ze veel niet snappen. “Docenten in het voortgezet onderwijs praten heel anders tegen hun leerlingen, die overgang is voor de meesten te groot.”

Gedragsproblemen
De kopklas is niet groter dan vijftien leerlingen om iedereen zoveel mogelijk aandacht te kunnen geven. Dat brengt extra kosten met zich mee. Volgens de Sardesmedewerkers is de financiële kant van de zaak meestal geen probleem als een gemeente het besluit om een kopklas te starten eenmaal heeft genomen. In Amsterdam verliep de subsidiëring in het begin moeizaam, niet alle deelraden wilden meedoen. Het AMOS-bestuur (Amsterdamse Oecumenische Scholengroep) was wel bereid de extra kosten te financieren. Inmiddels draagt ook de centrale gemeente bij.
Administratief valt de kopklas onder de basisschool. Maar om de leerlingen niet het gevoel te geven dat ze zijn blijven zitten, worden ze in de meeste gevallen gehuisvest in een school voor voortgezet onderwijs. Zo kunnen ze ook alvast wennen aan de schoolsoort.
Juist omdat een kopklas behoorlijk wat extra kost, wordt goed opgelet dat de juiste leerling een kans krijgt. Motivatie is een van de belangrijkste voorwaarden om mee te doen, plus de medewerking van de ouders. In Amsterdam wordt er daarom een contractje afgesloten. Klos: “Wij spannen ons hier heel erg voor in, er moet van de kant van de ouders ook bereidheid zijn om mee te werken. De leerlingen worden door ons getest. We willen zeker zijn van succes, één leerling met gedragsproblemen kan het voor een hele klas verpesten.” De uitval is minimaal, slechts een enkeling redt het niet en meestal heeft dat met privéomstandigheden te maken.

Tien punten
Vrijwel iedereen sluit het kopklasjaar af met een hoger advies voor het voortgezet onderwijs dan waarmee hij begon. Ten opzichte van de Cito-score in groep 8 stijgen de leerlingen gemiddeld tien punten. Uit landelijk onderzoek* blijkt dat meer dan de helft wordt doorverwezen naar havo/vwo. Die stijging komt vooral van leerlingen die anders naar het vmbo-t gegaan waren. Van de een jaar eerder gegeven adviezen voor vmbo-laag bleef maar 10 procent over en dat was 32 procent.
De kopklas is dus een succes. Toch is het ieder jaar weer een gevecht om de leerlingen te krijgen. In Amsterdam worden ze door zo’n veertig basisscholen geleverd. Klos: “Het beste is om het vanuit één vast punt te regelen. Ik heb bijvoorbeeld met al die scholen contact over de toelating en de procedure. Het gaat erom dat een leerkracht van groep 7 of 8 de mogelijkheid van de kopklas mee laat wegen in het advies voor de leerling.” Kaatee: “Ook ouders moeten er al in een vroeg stadium over kunnen nadenken. Ze moeten tijd hebben om aan het idee van een extra jaar te wennen.”
Kaatee staat de docenten van de kopklas met raad en daad bij. Ze laat het uitgebreide lesprogramma zien. Dat bestaat uit een vrij strakke dagindeling waarin de taallessen door middel van thematisch onderwijs worden gegeven. Door het jaar heen komen er tien thema’s aan de orde. “Ze weten weinig van cultuur, daar besteden we aandacht aan. Ook aan geschiedenis, de maatschappij, politiek.”
De docenten van een kopklas komen doorgaans van de basisschool, sommigen hebben NT2-onderwijs gedaan. Erna Salomons bijvoorbeeld had ervaring met onderwijs aan asielzoekers. De extra aandacht in de kopklas, waar ze opeens ‘kansrijk’ zijn, heeft een positief effect op hun zelfvertrouwen. “Wij laten ze zien hoe goed ze zijn en daar bloeien ze van op.” Salomons zegt tegen haar klasje dat ze graag veel verschillende nationaliteiten in de groep heeft. “Want dan kunnen jullie niet in je eigen taal met elkaar praten.”
Is er met de uitbreiding van de voorschoolse educatie en de schakelklassen ook in de toekomst nog behoefte aan kopklassen? Karin Vaessen van bureau Sardes ziet ze de komende vijf jaar nog niet verdwijnen. “Het wordt zeker geen booming business, maar er blijft een specifieke doelgroep voor bestaan.”
Ook Arend Klos en Marijke Kaatee zien de kopklas niet zo snel verdwijnen. “Het is er maar één per basisschool, die geef je dan nog een kans.”

{noot}
*Inrichting en effecten schakelklassen (2008), door ITS/SCO-Kohnstamm. Te vinden op www.its.nl

{kadertje}
Tips voor de werving

-Begin vroeg in het schooljaar, bijvoorbeeld oktober, met voorlichting.
-Informeer ouders over deze mogelijkheid.
-Ook het voortgezet onderwijs moet goed geïnformeerd worden, opdat het de kopklas niet als concurrent gaat zien.
-Geef de kopklas een paar jaar de tijd om bekend te worden en te groeien.

{noot}
Meer informatie over de kopklas:www.sardes.nl; www.schakelklassen.nl; www.kopklasamsterdam.nl