Zorgelijke cijfers

Roc’s en andere cursusaanbieders hebben vorig jaar tientallen miljoenen schade geleden, zo berichtte minister Ella Vogelaar van Integratie begin mei aan de Tweede Kamer. Maar opleidingsinstituten vinden dat de cijfers nog een te optimistisch beeld geven van de werkelijkheid.

Op vrijdagavond 9 mei stuurde minister Ella Vogelaar van Integratie een brief naar de Tweede Kamer over de problemen bij de inburgering. Zestien maanden nadat de ‘inburgering nieuwe stijl’ van start is gegaan, stemt de balans niet bepaald vrolijk. Ambities over aantallen cursisten zijn bij lange na niet gehaald. Cursusaanbieders zijn er door de instroomstagnatie flink bij ingeschoten. Instellingen hebben personeel moeten ontslaan of wapperden met claims. En hoewel de instroom wat aantrekt, gaat het nog altijd te langzaam. De grootste gemeenten, met de meeste inburgeraars, verwachten ook volgend jaar de achterstand mogelijk nog niet te hebben ingehaald.
‘Een zeer zorgelijke situatie’, vatte Vogelaar de problemen kernachtig samen. Ze heeft een nieuwe versoepeling van de wetgeving in het vooruitzicht gesteld en andere maatregelen aangekondigd. Of dat het tij snel zal keren, moet de praktijk uitwijzen.
In dezelfde brief staat een overzicht van de financiële schade die cursusaanbieders in 2007 hebben geleden door de stagnerende instroom. Roc’s en private aanbieders kregen december vorig jaar een uitnodiging om mee te doen aan het onderzoek. Welgeteld 48 instellingen en bedrijven deden aanvankelijk mee. Toen die gegevens volgens het ministerie onbruikbaar bleken, kregen de opleiders in maart een nieuw verzoek. Uiteindelijk bleven er 35 aanbieders over die meewerkten aan het onderzoek.
Waaronder het Roc van Amsterdam. Directeur educatie Henk Geldermans ziet op dit moment een lichte verbetering van de instroom en registreert “enige honderden aanmeldingen” de afgelopen weken. Het valt hem op dat de ernst van de situatie eindelijk ronduit wordt erkend, landelijk en in zijn eigen Amsterdam. Dat kan ook niet anders, na harde rapporten van de gemeentelijke Adviesraad diversiteit en integratie en van onderzoeksbureau Radar. “Van de wethouder begrijp ik dat de gemeente ook echt de mouwen gaat opstropen om de inburgering uit het moeras te trekken. Dat stemt me positief.”
Het roc verkocht onlangs The College Hotel, een leerbedrijf voor mbo-studenten. De financiële problemen bij de inburgering hebben volgens Geldermans in die beslissing “geen directe rol” gespeeld. Het plan om het leerbedrijf van de hand te doen – het blijft ook in nieuwe handen zeker tien jaar dienst doen als leerhotel – lag er al veel langer, zegt hij. Volgens Geldermans wordt er geen geld uit de verkoop direct bestemd voor educatie. “De stellingname van het roc is dat het mbo zichzelf moet bedruipen en dat geldt ook voor andere onderdelen van het roc. Tegelijkertijd worden op roc-niveau opbrengsten en verliezen uiteindelijk geconsolideerd, dus in die zin komt elke opbrengt ten goede van de hele instelling, inclusief educatie.”

Besognes
Terug naar de brief van 9 mei, met het overzicht van de financiële schade die cursusaanbieders in 2007 hebben geleden. Zeventien roc’s en achttien private aanbieders hebben het ministerie inzicht in hun contracten gegeven, voorzien van formele accountantsverklaringen. Een paar cijfers: 12 procent van de potentiële omzet hebben de opleiders kunnen realiseren. Van een kleine 50 miljoen aan mogelijke omzet hebben ze er vorig jaar nog geen 6 geboekt. Omzetverlies: 44 miljoen. Exploitatieverlies: ruim 37 miljoen. Dat exploitatieverlies kan nog ‘een aantal miljoenen’ hoger liggen, schrijft de minister, want niet alle aanbieders hebben meegedaan aan het onderzoek.
Die cijfers zijn van groot belang in het getouwtrek tussen aanbieders, gemeenten en het rijk over de vraag: Wie neemt die schade voor zijn rekening? Minister Vogelaar komt over de brug met een bijdrage van het rijk, maar dan moeten de andere partijen ook een duit in het zakje doen. Maar betrokkenen vinden dat de schadecijfers geen recht doen aan de werkelijkheid.
De cijfers geven een te optimistisch beeld, vindt Gerrie van Sunder, directeur educatie van Roc Midden Nederland. “Het is heel wisselend, maar in mijn geval is slechts 10 tot 15 procent van de werkelijke schade meegerekend.” Dat heeft ermee te maken dat een groot contract buiten de onderzoekstermijn van het ministerie valt, omdat het contract door aanbestedingsbesognes later inging. Een definitiekwestie, waartegen Van Sunder bezwaar heeft gemaakt. “De schade heb ik wel degelijk.”
Plus: lang niet alle opleidingsinstituten hebben meegedaan aan het onderzoek. Adviseur Willem van der Craats van het Amersfoortse Bureau Point begeleidt roc’s en kent de educatiemarkt goed. Sinds de invoering van de Wet inburgering heeft hij alle openbare aanbestedingen bijgehouden in een databank. Die opdrachten zijn gegund aan in totaal een kleine honderd roc’s en private aanbieders.
Van der Craats: “In de brief van de minister staat nergens dat er maar een derde van de aanbieders heeft meegedaan. Ik begrijp het wel: als je niet precies weet hoe groot het totale omzetverlies is, vermeld je alleen datgene wat je zeker weet. Daarmee lijkt het lager.” De zinsnede in de brief dat het werkelijke verlies ‘een aantal miljoenen’ hoger kan liggen, vindt Van der Craats “versluierend”.
Het ministerie beschikt volgens ingewijden wel degelijk over een concrete schadeschatting van de aanbieders die het onderzoek lieten schieten. Op 8 mei, een dag voordat de Kamerbrief de deur uit ging, vond er met betrokken partijen ambtelijk overleg plaats over de cijfers. Daarbij werd gemeld dat het verwachte omzetverlies van die ‘afgehaakte’ aanbieders is becijferd op 9 miljoen euro. Dat bedrag staat niet in de brief. Het totale omzetverlies zou daarmee op een kleine 53 miljoen komen.
Van der Craats gaat nog een stap verder. Op basis van het totale aantal aanbieders met contracten op zak extrapoleert hij de officiële schade naar een bedrag boven de 70 miljoen. Kanttekening bij die schatting: vooral de grotere aanbieders, met de grootste verliezen, hebben aan Vogelaars onderzoek meegedaan. “Daarom houd ik een marge aan. Maar dat het totale exploitatieverlies het dubbele bedraagt, daar durf ik mijn hand voor in het vuur te steken.”
Educatiedirecteur Van Sunder reageert: “Dat de schade hoger uitvalt, is zeker. Of die op het dubbele ligt, durf ik niet te zeggen. Het lijkt me wat boud.”

Finesses
Ook de Mbo-raad neemt geen genoegen met Vogelaars onderzoek. Woordvoerder Marije Hulsbosch: “Op dit moment is nog niet de totale schade voor roc’s in kaart gebracht. Wij vinden dat dat wel zou moeten.” De brancheorganisatie wil dat er een bredere compensatieregeling op tafel komt. Alle aanbieders moeten in aanmerking komen voor een vergoeding, niet alleen degenen die aan het onderzoek meewerkten, aldus Hulsbosch. “En we vinden dat die compensatie breder getrokken moet worden dan alleen 2007. Ook dit jaar wordt er nog schade geleden door roc’s.”
Adviseur Van der Craats ziet het somber in voor roc’s op de inburgeringsmarkt. “Roc’s zullen binnen nu en een paar jaar van deze markt verdwijnen. Die stelling durf ik aan.”
Volgens hem zijn roc’s op deze markt “drie keer aan de beurt.”
“Ze verliezen marktaandeel bij de aanbestedingen. Ze lijden exploitatieverlies omdat gemeenten hun contracten niet nakomen. En ze komen in de problemen omdat ze de cursisten niet binnen de vastgestelde termijn op het vereiste niveau krijgen, waardoor ze inkomsten mislopen. Op een gegeven moment valt het bedrijfsmatig niet meer rond te breien en dan zegt een college van bestuur: dit gaat gewoon niet meer.”
Van Sunder, educatiedirecteur bij Roc Midden Nederland, zegt zelf met zo’n overweging te worstelen. “Dit najaar moet ik kijken of we contracten verlengen. De kans bestaat dat we er misschien helemaal mee moeten gaan stoppen straks. Ik acht dat zeker niet uitgesloten.”
Meer een wijkgerichte aanpak kiezen is voor roc’s de weg, zegt Van der Craats. In de praktijk verschuift er wel wat. Het zakelijk, juridische aanbestedingsregime wordt opgerekt om meer ruimte te bieden voor onderling overleg, waarin gemeenten en aanbieders samen afspraken maken. Het gaat om finesses waar de aanbestedingsmolen geen oog voor heeft: het fijnzinnige handwerk in de wijken, allochtonen benaderen en overhalen zich aan te melden voor de cursus. Educatiehoofd Geldermans van Roc van Amsterdam: “We moeten met alle betrokken partijen veel meer elkaar opzoeken om eruit te komen. Het gaat om een persoonlijke benadering, het maatwerk in de wijk. Dat onderschatten we nog steeds.”

{fotobijschrift}
@B1:Ook het Roc van Amsterdam heeft grote verliezen geleden. Het roc verkocht onlangs The College Hotel, een leerbedrijf voor mbo-studenten. Maar de financiële problemen bij de inburgering hebben volgens directeur Henk Geldermans in die beslissing “geen directe rol” gespeeld.