Wat zou jij doen?

Het zijn geen verzetshelden of oorlogsmisdadigers die centraal staan bij de tentoonstelling De Bunker. Het draait om ‘gewone’ mensen en hun dilemma’s tijdens de Tweede Wereldoorlog. Laat je de buurjongen onderduiken of neem je het risico niet? De persoonlijke verhalen zijn deels door leerlingen van de Roncalli Mavo in Rotterdam verzameld. De vraag aan de expositiebezoekers: Wat zou jij doen?

Saskia Bruins is met haar dertien jaar nu bijna even oud als haar opa Herman Bruins tijdens de Tweede Wereldoorlog was. Ze interviewde hem over het dilemma waar hij aan het begin van de oorlog voor geplaatst werd: naar huis of mee met zijn oom.

Op 14 mei 1940 heerst er grote onrust op straat. De zestienjarige Herman Bruins is met zijn fiets brood aan het bezorgen. ‘Vroeg in de middag ontmoette ik mijn oom, die me meevroeg naar zijn huis. Ik stond voor de keuze: met mijn oom mee of proberen thuis te komen. Ik koos voor het laatste en vervolgde mijn weg. Om ongeveer twee uur begon het bombardement op Rotterdam. Veel mensen waren onrustig en bang. Na even in een schuilkelder gezeten te hebben, ben ik toch naar huis gefietst. Achter mij vielen de bommen. Maanden later hoorde ik dat mijn oom en zijn familie omgekomen waren door een bom die precies op hun huis viel.’

“Mijn opa had al veel verteld over de oorlog, maar dit verhaal nog nooit. Het was indrukwekkend om te horen”, blikt ze terug. Saskia en haar klasgenoten uit de tweede interviewden hun opa, oma of iemand anders die de oorlog meemaakte voor De Bunker, een tentoonstelling over oorlogsdilemma’s van ‘gewone’ mensen.
De verhalen van Saskia en van een klasgenoot zijn uitgekozen voor de expositie in Rotterdam. “De verhalen van de Roncalli Mavo waren een test om te zien of we leerlingen nog meer bij het onderwerp konden betrekken. Het heeft hartstikke goede verhalen opgeleverd”, vindt Annemarie Hogervorst, communicatiemanager bij Anno, het promotiebureau Nederlandse geschiedenis dat de expositie organiseert.
Docent geschiedenis Lara Ras vond het verzoek van Anno meteen een goed idee. Haar leerlingen zaten na de lessen over de Tweede Wereldoorlog vol met vragen. “Waarom hebben de Duitsers dat gedaan? Hoe kon Hitler dat doen? Ze vinden het heel raar dat mensen zich tegen één groep kunnen keren.”
Ook kregen sommigen het idee dat er tijdens de oorlog alleen maar geschoten werd. “Dat veel mensen juist probeerden het gewone leven op te pakken, wordt pas echt duidelijk als iemand het vertelt die het zelf heeft meegemaakt.” De leerlingen kwamen erg enthousiast terug van hun gesprekken, vertelt Ras. “Er zitten verhalen bij die ik heel indrukwekkend vind.”
Als voorbeeld noemt ze het verhaal van de dertienjarige Sascha Quist. Zijn tijdens de oorlog geboren opa John Weening vertelde over zijn vader, Sascha’s overgrootvader.

‘In 1944 werd mijn vader opgepakt bij een razzia in Rotterdam en in het Drentse Havelte aan het werk gezet bij de aanleg van een vliegveld. Na drie maanden is hij ontsnapt en stiekem op de veerboot naar Enkhuizen gestapt. Vlak voor de kust controleerden de Duitsers of de mensen een Ausweis, een persoonsbewijs bij zich hadden. Mijn vader had dat als gevangene natuurlijk niet. Hij heeft zich toen onder de rok van een forse, Friese boerin in klederdracht verstopt. Mijn vader was niet zo groot. Vlakbij de boerin stopten ze met de controle omdat ze bij de haven waren aangekomen. Vanuit Enkhuizen is hij in een week naar Rotterdam teruggelopen.’

“Ik vond het interessant en leerzaam om te horen”, zegt Sascha. “Als mijn opa zin heeft, kan hij urenlang over de oorlog vertellen. Niet alleen over ellende, maar ook over –nu - grappige dingen”, lacht hij.
Anno organiseert de tentoonstelling om de bezoekers te laten ervaren hoe complex een oorlogssituatie is. “Het is moeilijk voor te stellen hoe het is om bij elke beslissing te vrezen voor je leven. De Bunker probeert dat te laten zien. We proberen bezoekers zo persoonlijk mogelijk aan te spreken door te vragen: Wat zou jij doen als je voor de keuzes uit de Tweede Wereldoorlog gesteld werd”, vertelt Hogervorst. Daarnaast wil het bureau de steeds schaarser wordende verhalen uit de eerste hand bewaren.
De Bunker is bedoeld voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs en voor de onderbouw van het vmbo. Anno heeft een onderwijsprogramma ontwikkeld met een voorbereidende les, een bezoek aan De Bunker, en een nabespreking.
Leerkracht Viatrix Potter bezocht De Bunker met haar groep 6, 7, 8 van de Heijenoordschool toen de expositie eind vorig jaar in Arnhem stond. Ook wandelden ze langs historische plekken als het Openluchtmuseum, waar een gedenksteen staat voor mensen die geëvacueerd zijn, en een wasserette waar foto’s hingen van de verzetsactiviteiten die er vroeger georganiseerd werden. De focus op de lokale geschiedenis werkte goed. “De plekken waar leerlingen dagelijks langskomen, krijgen meer betekenis”, merkte ze.
Voorafgaand bekeek de klas een dvd met interviews met Arnhemmers die de oorlog meemaakten en bespraken ze trefwoorden als ‘onderduiken’ en ‘verzet’. “Het viel me op dat veel kinderen nieuwe kennis opdeden, blijkbaar komt de oorlog thuis en op tv niet ter sprake.”
De Tweede Wereldoorlog leeft wel onder haar leerlingen. “Er zijn altijd jongetjes die wat willen weten over de vliegtuigen uit de oorlog. Ze hebben opa’s en oma’s die de oorlog meegemaakt hebben. Bij een spreekbeurt over Anne Frank reageerden de kinderen geshockeerd: moesten de joden echt allemaal dood?”
Op school kreeg haar klas ter voorbereiding op het bezoek aan De Bunker enkele dilemma’s voorgelegd. “Dat was heel moeilijk voor ze. De meesten wisten niet wat ze zouden doen, ze hoopten natuurlijk dat ze iemand zouden helpen. Maar als je nooit in een oorlog hebt geleefd, is het lastig te zeggen wat je in zo’n situatie zou doen”, merkte Potter bij haar leerlingen.

Onderduiken
De Bunker bestaat uit een aantal ruimtes waar drie dilemma’s naar voren komen. Op een scherm zie je een raam waarlangs veel mensen lopen, er klinkt geschreeuw, een razzia is gaande. Dan verschijnt de buurjongen voor het raam. Zijn ouders zijn opgepakt en hij wil onderduiken. Doe je open? De voice-over laat weten dat het fijn zou zijn als je de buurjongen laat onderduiken, maar dat je daarmee wel je familie in gevaar brengt. “Er zijn oudere mensen die aan de deur rukken en ‘laat hem erin’ roepen. Dat is ontroerend om te zien”, ervaart Hogervorst van Anno.
Alle kinderen van de Heijenoordschool wilden de buurjongen er wel in laten. De vraag was vooral: Durf je het of niet? “Het is een enge situatie. De Duitsers lopen in de buurt rond en als je je buurjongen erin laat, komen ze misschien naar jouw huis”, verwoordt Potter de overwegingen van haar leerlingen.
Het duidelijkst voor de klas was het dilemma waarbij een man mogelijk zijn vrouw en kinderen in gevaar brengt als hij zich niet meldt om in Duitsland tewerkgesteld te worden. “Dat is helder, dan ga je jezelf aangeven”, vertelt hun leerkracht.
Bij het derde dilemma liepen de keuzes van de Heijenoordleerlingen het meest uiteen. Op het schoolplein staan twee kinderen voor je neus. Een meisje met een jodenster en Harry wiens vader NSB’er is. Ze zegt dat het voor haar gevaarlijk is dat je met hem omgaat. Harry zegt dat je zijn enige vriend bent, ga niet weg. Voor wie kies je? “De keuze was redelijk verdeeld, maar ze vonden het een lastige afweging omdat er geen 100 procent juiste keuze is. Je schaadt altijd jezelf of een ander”, zegt Potter.
Aan het eind van expositie voeren bezoekers op een computer hun keuzes in en zien ze wat andere bezoekers gekozen hebben. Daarna hoor je hoe de waargebeurde verhalen echt afliepen. Hogervorst: “Oudere mensen mopperen vaak dat bezoekers veel te makkelijk ja zeggen tegen de dilemma’s.”
Dat geldt niet voor de bezoekers van de Heijenoordschool. Ze realiseerden zich na afloop dat je geen eenduidig antwoord kunt geven op een dilemma, vertelt Potter. “Ze begrepen waarom een keuze in de oorlog zo complex was en dat er een verschil is tussen willen en doen. De opzet van De Bunker om vragen op te roepen, is daarmee geslaagd.”

{noot}
De Bunker staat van 14 mei tot 25 juni op de Binnenrotte in Rotterdam. Hierna volgen andere steden. Meer informatie op www.debunker.nu