‘Klokkenluiden’ eindigt vaak in persoonlijk drama

Een misstand aankaarten zonder persoonlijke schade op te lopen. Dat moet het effect zijn van een klokkenluiderregeling in het onderwijs. Nu eindigt het naar buiten brengen van ernstige malversaties vaak in een drama. Ook al kloppen de beschuldigingen, de arbeidsrelatie is zo verstoord dat de rechter meestal instemt met ontslag. Voor elke aspirant-klokkenluider: tips en raadgevingen.

Stel, een docent ontdekt dat er op zijn school met de examencijfers wordt gesjoemeld, wat moet hij doen?
“Ik vind dat hij dan allereerst de discussie met collega’s moet aangaan, voordat hij andere stappen neemt”, zegt onderzoeker bij het IVA in Tilburg Juliette Vermaas.
Maar als er vervolgens niets verandert?
“Dan kan hij het hogerop gaan zoeken. En als er dan nog niets met zijn klacht wordt gedaan, mag je het volgens de wetgeving naar buiten brengen. Soms kiezen mensen er dan voor om naar de pers te gaan. Dat raad ik altijd af.”
In deze mening staat Vermaas niet alleen. Vrijwel iedereen die ervaring heeft met klokkenluiders, wijst op de ellende die dat teweegbrengt.
Frans Lathouwers, advocaat bij de AOb: “De klokkenluiders die wij de afgelopen tien jaar bijstonden - dat waren er trouwens niet veel - zijn vrijwel allemaal ontslagen. Ook al hadden ze gelijk.”
Maar waarom een klokkenluiderregeling in het onderwijs, wanneer je het luiden beter kunt laten?
Vermaas: “Als een instelling zorgt voor een goede procedure, waarbij iemand intern misstanden kan melden, dan kan het snel afgehandeld zijn zonder al te veel schade voor beide partijen. Op die manier kun je stimuleren dat mensen iets melden.”
Gertjan van der Brugge ontwierp een klokkenluiderregeling voor het voortgezet onderwijs, die wellicht dit jaar wordt ingevoerd. “Met een goede regeling kun je mensen ook tegen zichzelf beschermen.”

Vuile was
Volgens de commissie-Schutte, die onderzoek deed naar gesjoemel met studentenaantallen in het hbo, is Nederland niet zo’n fraudegevoelig land. Toch constateerde dezelfde commissie dat het financieringssysteem in het hbo ‘prikkels’ in zich heeft tot creatief boekhouden.
Zowel in het bedrijfsleven als bij overheidsinstellingen moeten er daarom regelingen komen die het mogelijk maken misstanden te melden, zonder dat de melder voor de rest van zijn carrière getekend is. De ministeries hebben al zo’n regeling, waarbij iemand anoniem bij een vertrouwenspersoon terecht kan.
Juliette Vermaas deed in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken samen met anderen onderzoek naar de klokkenluiderproblematiek in het Nederlandse bedrijfsleven*. Bij 18.000 huishoudens werd geïnformeerd of er misstanden op het werk voorkwamen. Dat bleek bij 4 procent het geval. In het onderzoek wordt vervolgens aangegeven hoe het de klokkenluiders is vergaan. Maar ook waarom potentiële klokkenluiders niets hebben gedaan.
Vermaas: “Op dit moment is het begrip ‘klokkenluiden’ beladen. Het wordt vaak gezien als iemand die de vuile was buiten hangt, terwijl volgens ons een belletje of een anonieme melding van groot belang is. Wij vinden dat iemand al een klokkenluider is als hij intern melding maakt van een ernstige misstand, met het doel dat er iets gebeurt om de misstand op te lossen. Maar deze definitie wordt meestal niet gebruikt.”
Het komt nogal eens voor dat iemand zich al een klokkenluider noemt wanneer hij een conflict heeft met zijn werkgever. “Die heeft dan de klok horen luiden, maar weet niet waar de klepel hangt”, grapt advocaat Lathouwers. Hij komt in zijn praktijk deze mensen vaak tegen.
Iedereen is het er echter over eens dat het om een misstand moet gaan die het algemeen maatschappelijk belang schaadt. De misstand moet het individuele belang van de werknemer overstijgen.

Snelle afhandeling
Ook al is de heersende mening dat het goed is om misstanden aan te kaarten, toch zijn er nog maar bitter weinig bedrijven die een regeling hebben.
Vermaas: “De Stichting van de Arbeid heeft een richtlijn opgesteld met een gedragscode, maar uit onderzoek dat het bureau Ecorys vorig jaar deed, blijkt dat driekwart van de werknemers hier niets van weet. Slechts bij 10 procent van de werkgevers bestaat er een regeling.”
Vermaas is groot voorstander van een regeling waarbij het intern melden van een misstand zin heeft. “Als die klacht snel wordt afgehandeld, hoeft ook de werkgever er geen nadelige gevolgen van te hebben. Bij kleine bedrijven zou een externe vertrouwenspersoon voor bijvoorbeeld de hele sector een uitkomst zijn. Een van de klokkenluiders uit ons onderzoek moest bijvoorbeeld zelf contact opnemen met de Fiod (Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst, red.). Die deed niets. Terwijl zo’n externe persoon met kennis van zaken hierbij heel goed kan helpen.”
Voor het onderwijs denkt zij eveneens dat een extern persoon, onafhankelijk van het schoolbestuur, nodig is voor klokkenluiders. “Zo iemand moet makkelijk benaderbaar zijn. Ik heb onderzoek gedaan naar de klachtencommissies in het onderwijs. De besturenorganisaties hebben gekozen voor een landelijke commissie omdat die professioneler kan zijn. Ouders vinden het echter allemaal veel te formeel en de behandeling duurt te lang. In het onderwijs gaat het om kinderen. Als het daar niet goed mee gaat, moet er snel gehandeld kunnen worden. Ook voor klokkenluiders moet een externe instantie wel onafhankelijk zijn, maar niet teveel op afstand.”

Centen
Uit de interviews met klokkenluiders in het IVA-onderzoek komt keer op keer naar voren dat de gevolgen ingrijpend zijn. De meesten raakten hun baan kwijt. Door intimidatie van de werkgever en de vaak lang slepende procedures werd de emotionele belasting voor de klokkenluiders en hun gezin zo groot dat veel geïnterviewden achteraf spijt hadden van hun actie.
Het Onderwijsblad had Peter de Jong, die in 2001 als directeur van de hogeschool Saxion fraude met buitenlandse studenten op hbo-instellingen naar buiten bracht, graag over zijn ervaringen gehoord. Maar hij was onvindbaar. Volgens zijn ex-vrouw (“hij is de enige klokkenluider in het onderwijs”) zou het oprakelen van de affaire ook niet goed voor hem zijn. Waarschijnlijk verblijft hij momenteel in het buitenland.
Bij de rechter trekt de klokkenluider meestal aan het kortste eind. AOb-advocaat Lathouwers: “Voor het bijzonder onderwijs komt zo’n zaak bij de kantonrechter. Die kijkt vooral naar de verstoorde arbeidsrelatie. Afhankelijk van de zaak komt iemand wel in aanmerking voor schadevergoeding. Het is net als een huwelijk: als je van je partner af wilt is dat mogelijk, maar het kost soms een paar centen. Voor ambtenaren geldt een iets ruimere wetgeving. Die kunnen zich beroepen op artikel 7 van de grondwet, op de vrijheid van meningsuiting. Toch blijft het een soort Russische roulette, de uitkomst is altijd ongewis. Daarom is mijn advies als jurist heel conservatief. Wilt u uw werk houden, wees dan voorzichtig met het naar buiten brengen van een misstand. Loop niet direct naar de pers. Neem bij twijfel altijd contact op met de juridische dienst van de bond.”
Juliette Vermaas vindt het advies van Lathouwers iets te negatief. “Ik zou juist zeggen: meld de misstand wel, maar dan op een manier waarbij je zelf beschermd bent.”
De FNV publiceerde een paar jaar geleden twee brochures met tips voor de klokkenluider (zie kader).

Loyale werknemer
Opgeschrikt door de affaires in het hbo schreef onderwijsminister Van der Hoeven in een nota in 2005 dat de raden van toezicht een regeling moeten maken over klokkenluiders.
Gertjan van der Brugge, waarnemend voorzitter van het college van bestuur van de stichting Limburgs Voortgezet Onderwijs, vindt dit geen goed idee. “Zo’n raad van toezicht is in veel organisaties veel te nauw verbonden met het bestuur.” Als voorzitter van de stichting Het Echte Klokkenluiderfonds, ingesteld door Europees klokkenluider Paul van Buitenen, raakte Van der Brugge betrokken bij het onderwerp. Voor de afronding van zijn masteropleiding conflictmanagement deed hij onderzoek naar klokkenluiders in het voortgezet onderwijs. Zijn opdrachtgever was de directeur ‘Handhaving en toezicht’ van het ministerie van Onderwijs. In de scriptie stelt hij een regeling voor, waarvan niet alleen personeel maar ook ouders en leerlingen gebruik kunnen maken.
Een van zijn belangrijkste drijfveren is het voorkomen van klokkenluiden. Maar dat kan alleen als organisaties openstaan voor kritiek. Daarnaast moeten er heldere procedures zijn voor klachten. Tegelijkertijd wijst hij er op dat er binnen een arbeidsrelatie geen vrijheid van meningsuiting bestaat. “Dat is een groot misverstand. In arbeidsrelaties wordt ervan uitgegaan dat een werknemer loyaal en discreet is. Bij een conflict kan hij dan ook nooit zomaar naar de pers stappen.”
Volgens de vereniging Beter Onderwijs Nederland (BON) heerst er op scholen een angstcultuur en worden kritische medewerkers geïntimideerd. U twijfelt daar aan?
“Ja, ik denk juist dat er in het onderwijs veel medewerkers zijn die met grote vrijmoedigheid kritiek op hun leidinggevenden naar buiten brengen. In het bedrijfsleven of andere sectoren is dat absoluut ondenkbaar. Dat lijkt mij niet te rijmen met de beweerde angstcultuur. Het onderwijs wordt gelukkig wel steeds professioneler, dat geldt ook voor de arbeidsrelaties.”
In het onderwijs wordt de klok maar zelden geluid, waarom moet er dan toch een regeling komen?
“Als je een laagdrempelige instantie hebt waar iedereen terecht kan, dus ook laagopgeleide ouders, dan werkt dat de-escalerend. Je kunt een klokkenluider tegen zichzelf beschermen. Wanneer het niet om een ernstige misstand gaat, maar bijvoorbeeld om een arbeidsconflict, kun je hem terugsturen naar school. Een klokkenluider, zo is mijn ervaring, zit vaak heel erg in een eigen wereld en kan veel schade aanrichten. Niet alleen aan zijn organisatie, maar vooral aan zichzelf en zijn gezin. Als er echt wat aan de hand is, moet hij rechtsbescherming kunnen krijgen.”

Creatief inspelen
Omdat het onderwijs steeds marktgerichter moet gaan werken, denkt Van der Brugge dat de sector steeds fraudegevoeliger wordt. “Gisteren hoorde ik hoe de nieuwe regeling voor achterstandssubsidie in elkaar zit. De postcode speelt een belangrijke rol. Ik hoorde directeuren al hardop denken hoe ze daar creatief op in konden spelen. Gelukkig doen ze dat niet uit eigen belang, maar vanuit het belang van de leerling.”
Hij haalt in zijn onderzoek een affaire aan uit Houston, Texas. Schooldirecteuren kregen bonussen als er geen uitvallers meer waren. Opeens waren die verdwenen. Er moest een klokkenluider aan te pas komen om de drop-outs weer boven water te krijgen. Prestatiegerichte financieringsmodellen komen niet alleen in Amerika voor. Ook in Nederland kunnen ze tot onethisch gedrag leiden, is zijn overtuiging.
Samen met het ministerie werkt Van der Brugge momenteel de nieuwe regeling uit. Wanneer is hij klaar?
“We hopen dit jaar, dus in 2007.”

*De weg van de klokkenluider: keuzes en dilemma’s. Onderzoek naar de klokkenluiderproblematiek in Nederland. IVA Tilburg 2001.

{kader}

Voor de klokkenluider in spe

Valkuilen

1. Te goed van vertrouwen zijn
2. Niet genoeg bewijzen hebben
3. Onvoldoende steun opbouwen
4. Het initiatief kwijtraken aan de dienst/werkgever
5. Niet weten wanneer je moet stoppen

Tips

1. Stel vast wat het probleem is
2. Stel vast wat de oorzaak is
3. Check je eigen analyse bij collega’s of buitenstaanders
4. Onderzoek je eigen motieven
5. Bepaal de strategie
6. Documenteer je goed
7. Denk na over mogelijke oplossingen
8. Organiseer bijstand en steun
9. Kies de juiste kanalen
10. Pas op voor een regeling met zwijgplicht

In alle gevallen geldt: stap niet direct naar de pers en neem voordat je echte acties onderneemt contact op met je vakbond voor advies.

Uit de brochures van de FNV over vrijheid van meningsuiting, 2001 en 2002.