Een school is geen opbergplaats maar een visitekaartje

De budgetten voor scholenbouw zijn veel te laag, vinden architecten. “Voor een bedrijfshal van Albert Heijn is meer geld per vierkante meter beschikbaar.”

Vraag een volwassene hoe zijn school er vroeger uitzag en hij zal het je tot in detail kunnen vertellen. “De uitstraling van zo’n gebouw is heel belangrijk”, vindt architect Thomas Rau. “Naast je ouderlijk huis is het je tweede huis, dat je welkom heet in de maatschappij. Als je vanuit dat perspectief kijkt, schrik je van de liefdeloosheid en het gebrek aan respect en interesse voor de omgeving waarin die jonge generatie les krijgt.”
Scholen zijn steeds vaker opvallend gehuisvest: in gebouwen die aandacht trekken, een architectuurprijs winnen, belangrijk zijn voor het imago van de stad of de school zelf. Maar de budgetten die beschikbaar zijn voor scholenbouw en de klimatologische eisen waaraan zo’n gebouw moet voldoen, zijn in vergelijking met de kantorenmarkt schrikbarend, vinden architecten en ingenieurs. “Voor een bedrijfshal van Albert Heijn is meer geld per vierkante meter beschikbaar”, zegt architect Thomas Rau. “Een ambtenaar van het ministerie van Onderwijs zou nooit willen werken in het klimaat waarin onze kinderen de hele dag zitten.”
De klimatologische normen waaraan nieuwbouw van scholen moet voldoen zijn weliswaar aangescherpt, zegt Atze Boerstra, directeur van Bureau Binnenmilieu in Rotterdam, “maar bij controle na oplevering blijken scholen eigenlijk nooit aan die nieuwe normen te voldoen.” In de laatste fase van de bouw, als de budgetten overschreden dreigen te worden, gebeurt het vaak dat er iets wordt geschrapt op het gebied van ventilatie of zonwering, is Boerstra’s ervaring. “In de kantorenmarkt zie je dan juist dat er extra geld bij komt om de normen wel te halen. Het gemiddelde kantoor krijgt van mij makkelijk een 7. Een school scoort, zelfs als er geen fouten zijn gemaakt en iedereen heel erg zijn best heeft gedaan, nooit hoger dan een 5.”

Sick
Zo is de sportcampus van het Leidsche Rijn College in Utrecht volgens velen ‘een schitterend gebouw’. Het is zelfs genomineerd voor de Scholenbouwprijs die de minister op 25 januari tijdens de NOT gaat uitreiken. Maar het klimaatbeheersingssysteem in de school is ‘een ramp’, volgens docenten en leerlingen, die het gebouw een sick school noemen. En zo’n gebouw zou dan een architectuurprijs kunnen winnen? Een gotspe, volgens betrokkenen.
Ondanks de krappe budgetten, die al jaren niet zijn verhoogd en waarover de beroepsgroep en masse klaagt, bouwen architecten graag scholen. Niet alleen uit economische motieven – er zijn natuurlijk enorm veel opdrachten te vergeven – maar ook uit oprechte bevlogenheid en maatschappelijke betrokkenheid, zegt de Amsterdamse architecte Marlies Rohmer. “Het is mooi om voor the next generation te bouwen.”
Rohmer heeft de laatste jaren zo’n tien scholen ontworpen en doet in verband daarmee onderzoek naar de jongerencultuur in Nederland. Dat veel Nederlandse jongeren te dik zijn, is voor niemand een verrassing, weet ook Rohmer. Maar dat gegeven gebruikt ze in haar ontwerpen voor nieuwe schoolgebouwen. Ze maakt graag ‘beklimbare gebouwen’, omschrijft ze zelf.
In de Haagse wijk Wateringseveld ontwierp Rohmer voor basisschool de Vijver een gebouw met een sporttoren van gym- en speellokalen, en een basketbalveld op het dak, waarvan ook de buurt na schooltijd gebruik kan maken. Sinds 1998 ontwierp ze al drie schoolgebouwen met sportvelden op het dak, een idee dat driftig wordt gekopieerd door collega’s. Op het schoolplein van de Vijver maakte ze een soort amfitheater, een tribune. Daaronder is plaats voor de fietsenstalling en de gymzalen. Ook basisschool het Spectrum in Den Haag – dit jaar genomineerd voor de Scholenbouwprijs - kreeg van Rohmer een sportveld op het dak.

Lobbyen
Het opgetilde sportveld is ook weer te zien op de artist impressions van de Marslanden, een brede school in aanbouw in Hardenberg. Marlies Rohmer: “De brede school is misschien wel een geweldig fenomeen, maar het zorgt er ook voor dat jongeren nog minder gaan bewegen, als de muziekles straks in hetzelfde gebouw wordt gegeven.” De krappe budgetten zorgen voor creatieve oplossingen. Rohmer klopt nogal eens bij een wethouder aan om te lobbyen voor meer geld: “Misschien is er nog wel budget voor een speelplaats in die buurt, dat kan ik dan mooi combineren.”
Marlies Rohmer: “De school krijgt steeds meer culturele functies, maar er is nooit geld voor een aula. Ik maak vaak speellokalen naast elkaar, die ik van elkaar scheid door transparante chirurgische gordijnen. Die zijn goedkoop, heel zwaar en houden geluid tegen. Als je ze openschuift, heb je een enorme zaal. Dat dubbelgebruik wordt steeds belangrijker.”
Een andere vorm van dubbelgebruik die Rohmer heeft ontworpen: de jassenkast. “Daar verwerk je die enorme bulk aan jassen in en boven op die kasten heb je leuke tentoonstellingruimte.”
Vooral op vmbo’s en basisscholen spelen ouders vaak een grote rol, merkt Rohmer, maar met hen wordt geen rekening gehouden. “De school is ook een plek voor ontmoeting tussen ouders en diverse culturen, vind ik. Ik bezuinig hier en daar wel eens een paar vierkante meter in een lokaal of op een gang en dan maak ik een aparte ruimte voor ouders.”

Autolift
Architect Thomas Rau vindt dat ‘liefde voor kinderen’ een belangrijker rol moet spelen bij de totstandkoming van budgetten voor het onderwijs. “Het gaat om je mensbeeld. Zie je een kind als lastpak of als een eventuele toekomstige minister-president van dit land? Je moet je bewust zijn van de impact die een gebouw heeft op het welzijn van mensen.” Als architect staat hij ook voor een pedagogische opgave bij het ontwerpen van een school, vindt Rau. “Het is niet alleen vierkante meters wegzetten binnen het budget. Je laat in een gebouw ook het imago, het mission statement, zien van een school.”
Zoals in de christelijke scholengemeenschap Sprengeloo in Apeldoorn, een vmbo-school die onlangs werd opgeleverd. Thomas Rau ontwierp een opvallende ronde, glazen toren, die als blikvanger voor het gebouw staat. In dat deel bevinden zich tegenwoordig de praktijklokalen, die in het oude gebouw aan de achterkant waren weggestopt. Rau: “Ambachtelijkheid is vaak een ondergeschoven kindje, dat maakt zulke vmbo-leerlingen kwetsbaar. Ik heb de leerlingen hier in de etalage willen zetten. Ze kunnen de blits maken, aan iedereen laten zien dat ze automonteur willen worden.” Het technieklokaal bevindt zich vierhoog in de glazen toren. De auto’s waar de leerlingen aan sleutelen, worden met een autolift omhoog getransporteerd. De hele stad kan hen aan het werk zien. “De impact van zulke architectuur is dat de leerlingen zich gewaardeerd weten. Iedereen mag zien waar ze mee bezig zijn. Ik zoek naar architectonische middelen om het imago van het vmbo op te poetsen. Dat is ook belangrijk voor de opdrachtgever. Zulke architectuur is echt een marketinginstrument voor ‘de onderneming school’.”
Sprengeloo won onlangs de architectuurprijs van de stad Apeldoorn. Thomas Rau: “Ik hoorde via via dat de onderwijswethouder later zei dat als hij geweten had dat er zoveel kon voor zo weinig geld, het budget nog wel naar beneden had gekund. Daar schik ik echt enorm van.”

Poepboxjes
Het uiterlijk mag een visitekaartje van de school zijn, toiletten zijn dat ook, vindt Rau. “Ik maak altijd hele chique toiletten. Altijd met daglicht, mooi tegelwerk, duur hang- en sluitwerk. Geen inpandige poepboxjes, bah. Als je van jongeren verwacht dat ze zichzelf goed verzorgen, moet je ze ook iets aanbieden. In je hele bouw kun je laten zien welke waardering je hebt voor kinderen.”
Zo ontwierp hij voor de Leon van Gelderschool (Groningen, vmbo, havo en vwo) een soort uitgerolde loper van beton als entree naar de school. “De leerling moet zich welkom weten. Zij zijn de hoofdrolspelers in het gebouw, om hen gaat het. Misschien zijn ze zich er niet van bewust, maar ik denk dat het zeker invloed heeft op hun gedrag.”
Als architect heb je natuurlijk te maken met veranderingen in het onderwijs: domeinen, leerpleinen, brede school. “Maar hoeveel maatwerk lever je”, vraagt Rau zich af. “In dertig jaar tijd zijn er misschien wel vijf nieuwe onderwijsconcepten de revue gepasseerd, dat conflicteert. Besturen willen graag bouwkundige flexibiliteit. Het gebouw moet een nieuwe cultuur bewerkstelligen en die zoeken ze dan in een schuifwand, in plaats van in de organisatie.”
Thomas Rau: “Een school is geen opbergplaats maar een visitekaartje. Daar moeten jongeren zin krijgen om een bijdrage te leveren aan de toekomst. Dat kun je door je onderwijs, maar ook door je gebouw, stimuleren of afremmen.”

Normen voor kantoorbouw:

oppervlakte:
8 à 10 vierkante meter per persoon

budget voor installaties (verwarming, ventilatie, verlichting):
500 euro per vierkante meter

bouwbudget:
vanaf 1200 euro per vierkante meter

CO2-waarde (moet onder de 800 liggen)
wordt bij alle kantoren gehaald

Normen voor scholenbouw:

oppervlakte:
1,6 vierkante meter per persoon

budget voor installaties:
200 euro per vierkante meter

bouwbudget:
maximaal 850 euro per vierkante meter

CO2-waarde (moet onder de 800 liggen):
gemiddeld tussen de 1500 en 2000

Op de NOT staan tientallen architectenbureaus, projectinrichters en bouwbedrijven die zich bezighouden met scholenbouw. Op 25 januari reikt minister van Onderwijs Van der Hoeven de tweejaarlijkse scholenbouwprijs uit, waarvoor vier basisscholen en vier scholen voor voortgezet onderwijs zijn genomineerd. Meer informatie op www.scholenbouwprijs.nl

Daglicht is te duur

Uit diverse onderzoeken is gebleken dat kinderen zich bij daglicht beter kunnen concentreren en ook beter presteren. De lichtnorm in een klaslokaal is 500 lux. Volgens Wout van Bommel, lichtdeskundige bij Philips, is dat niet voldoende om het lichaam goed ‘op gang’ te houden. Meer glas dus in klaslokalen? “Kan niet”, zegt architect en hoogleraar aan de TU Delft Rudy Uytenhaak. “Glas is duur, want je moet het compenseren met ventilatie om de energieprestatienormen te halen. Door de lage budgetten in het onderwijs zal elke architect het glasgebruik beperken.” Er wordt wel geëxperimenteerd met full spectrum daglichtlampen in klaslokalen.