blad nr 7
2-4-2005
auteur . Overige
Column

Respect

Als er overal zo hard wordt geroepen om ‘respect’ is er iets aan de hand. Oude, vanzelfsprekende vormen van respect zijn op losse schroeven komen te staan, nieuwe zijn nog niet uitgevonden, of bieden nog geen oplossing voor het her en der gevoelde gebrek aan respect. Probleem is ook dat aan respect machtsverhoudingen kleven, en ongelijkheid. Je kunt respect hebben, afdwingen, krijgen. Respect ‘moet je verdienen’. Je kunt ook respect geven, maar dat is het moeilijkste. Dat veronderstelt een combinatie van gelijkwaardigheid en wederzijds inlevingsvermogen en die is er lang niet altijd. In elk geval niet in het Nederland van 2005.
Respect kan slaan op individuele verhoudingen, maar de beslissing om voor iemand respect te hebben wordt doorgaans genomen onder invloed van maatschappelijke normen. Die liggen deels vast in wetten en regels, deels ook niet. Wat respect geven, krijgen en (moeten) verdienen betekent in een samenleving wordt tussen groepen telkens opnieuw uitgevochten als de verhoudingen veranderen. In het traditionele Nederland werden de spelregels voor respect bepaald door de zuilen en de klassenverhoudingen. Die stabiele structuren van toen, waarbinnen codes voor respect werden overgedragen, zijn nu op drift geraakt. Ten eerste door de modernisering, ontkerkelijking en emancipatie, pas daarna ook door de multiculturalisering. In een dergelijke instabiele situatie ligt het gevaar op de loer dat sociaal-psychologische mechanismen als ‘generalisatie’ en group think wortel schieten. Een groep wordt als geheel veroordeeld voor wat een enkeling heeft gedaan. Het inlevingsvermogen verdwijnt, de grote ‘omkeringsmachine’ krijgt de ruimte (zij zijn fout wij niet) en van respect is geen sprake meer. Zij moeten ons respect verdienen door zich aan ons aan te passen. Het grootste gevaar schuilt in manipulatie van dit wij-zij-denken door machthebbers. Dat weten we maar al te goed uit het recente verleden. Maar bijvoorbeeld ook uit de experimenten van Jane Elliott, die haar klas indeelde in bruinogen (zij) en blauwogen (wij) en daarmee op schokkende wijze liet zien hoe een aardige klas binnen de kortste keren verandert in monsters en slachtoffers. Weg respect.
Nu het kabinet en de leraar. Balkenende belijdt het belang van normen en waarden en benadrukt de opvoedende taak van de school. De leraar moet leerlingen respect bijbrengen. Dat de leraar daar allang mee bezig is maakte een avondje VPRO onlangs weer eens goed duidelijk. Balkenende vergeet echter zijn eigen klasje op te voeden. Hij heeft zijn ministers die zich schuldig maken aan group think niet in toom, laat staan dat hij hun leert wat respect is. Als mijn lio’s zo over leerlingen zouden praten als mevrouw Verdonk over asielzoekers en meneer Hoogervorst over Marokkanen, had ik ze pas na een fiks tentamen sociale psychologie en geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog weer tot mijn werkgroepen toegelaten.