- blad nr 6
- 19-3-2005
- auteur . Overige
- Redactioneel
Aantal leerlingen openbaar onderwijs daalt
Het aantal leerlingen in het openbaar primair onderwijs neemt de laatste jaren langzaam maar zeker af. In vrijwel alle delen van Nederland kiezen ouders vaker voor een school met een religieus tintje. Ruwweg gaat eenderde deel van de 1,6 miljoen basisschoolleerlingen naar een openbare school en tweederde naar een bijzondere school. Terwijl levensbeschouwing een steeds kleinere rol speelt in gezinnen.
Cijfers van het ministerie van Onderwijs laten zien dat de laatste vijf jaar twee procent minder leerlingen naar openbare scholen gaat. Dat lijkt weinig, maar op een half miljoen kinderen in het openbaar onderwijs scheelt het bijna twaalfduizend kinderen, dus 477 klassen en ook 477 fulltime banen.
Waarom kiezen ouders minder vaak voor openbaar onderwijs?
Hoogleraar onderwijssociologie Jaap Dronkers doet onderzoek naar schoolprestaties op openbaar en bijzonder onderwijs en werkt ook mee aan het jaarlijkse Trouw-onderzoek naar de kwaliteit van middelbare scholen. “Wat schoolprestaties betreft doen openbare scholen het slechter dan bijzondere scholen”, zegt hij. Dronkers vraagt zich af waarom er in een seculiere samenleving nog religieus onderwijs bestaat. Hij meent dat er in Nederland een soort ingebakken afkeer van staatsonderwijs bestaat. Voor ouders zijn normen en waarden heel belangrijk en bijzondere scholen doen daar nu eenmaal meer aan, denken zij. “Wat nu zo wrang is”, vervolgt Dronkers, “is dat waarden en normen niet beter scoren op scholen met christelijke grondslag. Deze conclusies zullen de zuilen liever stilhouden. Het bestaansrecht voor de scholen met christelijke signatuur is in wezen het onderricht in waarden en normen. Minister Van der Hoeven (CDA) zal niet snel iets negatiefs over christelijke scholen zeggen, dat politieke voordeel hebben ze ook.”
Profilering
Toch blijven ouders denken dat ze op cognitief èn sociaal gebied beter af zijn op het bijzonder onderwijs. Zo ook in Gelderland. Het totaal aantal leerlingen groeide iets (een procent) maar het openbaar onderwijs verloor 993 leerlingen (twee procent). Katholieke scholen wonnen drie procent en overige christelijke scholen kregen meer leerlingen. Dit betekent voor een aantal openbare scholen in Apeldoorn dat ze met opheffing worden bedreigd.
Wat is er aan de hand? Komt het door de gebouwen? Ligt het aan het schoolbeleid? Zijn negatieve verhalen van ouders de oorzaak? Of komt het doordat er op openbare scholen meer allochtone leerlingen zitten?
Directeur Otto Meulenbeek van Openbaar primair onderwijs Apeldoorn wijt de neergang van het leerlingenaantal aan het wegblijven van autochtone kinderen. “Je ziet in Apeldoorn-Zuid dat protestants-christelijke scholen groeien als kool terwijl onze scholen achterblijven en steeds zwarter worden.” Meulenbeek praat van een witte vlucht. “Er zijn in Apeldoorn zes zwarte scholen met meer dan zeventig procent allochtonen. Allemaal openbaar.” De in totaal dertig openbare scholen tellen nu samen te weinig leerlingen. Er zullen vier scholen moeten fuseren tot twee stuks. “Deze fusies zijn defensieve acties”, zegt Meulenbeek. “Drie jaar geleden is het bestuur al gestart met een offensief. De scholen werd opgedragen zich duidelijk te profileren. Nu is er bijvoorbeeld een basisschool met extra aandacht voor sport. Ook heeft Apeldoorn nu een natuur-basisschool en een school die zich onderscheidt met Engelstalig onderwijs.” Deze profilering moet leerlingen binnenboord zien te houden.
Spijtig
Voor het Zuid-Hollandse openbaar basisonderwijs zijn de cijfers van het ministerie ook niet best. De totale leerlingenpopulatie nam met een procent af. Katholieke scholen zagen echter een toename van 2141 leerlingen (drie procent), goed voor 85 klassen. Pc-scholen kregen te maken met een lichte daling van een procent, maar het openbaar onderwijs daalde fors met maar liefst zes procent. Er kwamen de laatste vijf jaren 6577 kinderen minder naar de openbare scholen. Dat zijn 263 klassen van 25 leerlingen.
Wim Blok, directeur van Bestuur openbaar onderwijs Rotterdam, is stellig in het verklaren van de terugval. “Het is te wijten aan de opkomst van het islamitisch onderwijs. Waar een islamschool komt, zie je bij ons leerlingenverlies.” Hij noemt dat ‘spijtig’ maar accepteert dat het ouders volgens artikel 23 vrij staat een bijzondere school op te richten. Blok weet niet hoeveel islamitische scholen er zijn in Rotterdam, maar blijft benadrukken dat er een duidelijk causaal verband is tussen de afname van leerlingen in openbaar onderwijs en de opkomst van islamitische scholen.
“Rotterdam telt twee islamitische scholen”, verklaart de Dienst stedelijk onderwijs, “plus één hindoe-basisschool.”
Op de islamitische scholen zitten volgens de dienst 1105 leerlingen per 1 oktober 2005. Dat zijn er 114 meer dan in 2000. In de laatste vijf jaar verloor het openbaar onderwijs in Rotterdam echter 1282 kinderen.
Succesverhaal
Rotterdam lijkt zich er niet zo druk om te maken. De beleidsmakers zijn meer bezig met de segregatieproblematiek. Zwarte scholen en witte scholen komen in Rotterdam voor onder alle richtingen. “Een paar jaar geleden is een nieuwe school, De Pijler, begonnen met dubbele wachtlijsten”, vertelt Blok van het bestuur. De bedoeling was de samenstelling van de wijk vertaald te zien in de samenstelling van de schoolbevolking. “Zestig procent is blank, veertig procent is allochtoon. Dat zie je nu terug in de klassen.”
Verder worden initiatieven van ouders gesteund om ‘verzwarting’ tegen te gaan. Blok: “Een absoluut succesverhaal is dat van basisschool de Vierambacht.” In 2003 meldde dagblad Trouw: ‘Rotterdamse ouders “witten” zwarte school.’ Vanuit de peuterspeelzaal besloot een groep ouders hun kinderen in te schrijven op de zwarte buurtschool. En nu ‘volgen’ meer autochtone kinderen.
Tot nu toe heeft besturenorganisatie Vos/ABB de gestadige afname van het aantal leerlingen in het openbaar basisonderwijs niet onderzocht. Vos/ABB behartigt de belangen van 96 procent van de openbare en algemeen bijzondere basisscholen. “We zijn van plan op korte termijn onderzoek te gaan doen”, reageert beleidsmedewerker Maurits Huigsloot. “Op dit moment hebben wij geen eenduidige verklaring. Ongetwijfeld speelt het feit dat het openbaar onderwijs een opnameplicht heeft een rol. De bijzondere scholen kunnen nu eenmaal meer selecteren en krijgen daardoor minder achterstandsleerlingen.” Verder noemt Huigsloot de sluiting van veel asielzoekerscentra. “Hierin werd vooral openbaar onderwijs aangeboden.” De vereniging is een groot voorstander van het voorstel van de PvdA om ook bijzondere scholen een acceptatieplicht op te leggen.
{KADER + GRAFIEK}
Openbare scholen krimpen, bijzondere groeien
openbaar protestant katholiek
Landelijk -2% +1% +1%
Groningen 0 +2% -5%
Friesland 0 +2% +5%
Drenthe 0 +4% +8%
Flevoland -2% +7% +14%
Overijssel -5% +2% +5%
Gelderland -2% +2% +3%
Utrecht -3% +4% +8%
Noord-Holland -1% -2% +4%
Zuid-Holland -6% -1% +3%
Zeeland -3% +2% +3%
Noord-Brabant -1% -1% -3%
Limburg -2% 0 -6%
(Bron: Cfi/OCW)
Vrijwel heel Nederland heeft te maken met verschuiving van leerlingen van openbaar naar bijzonder onderwijs. En dat terwijl het aantal leerlingen in Nederland in zijn totaliteit licht groeit. Per provincie zijn er kleine verschillen. Zo daalt de leerlingpopulatie in Zuid-Holland, Noord-Brabant en Limburg, terwijl deze in Utrecht sterk stijgt. In de provincie Utrecht, met drie procent meer leerlingen, is de trend van openbaar naar bijzonder onderwijs het meest prominent. Het openbaar basisonderwijs daalt met drie procent, de pc-scholen stijgen vier procent en de katholieke maar liefst acht procent. De kleine richtingen (algemeen bijzonder, islamitisch, de zwaardere pc-richtingen en samenwerkingsscholen) kunnen plaatselijk spectaculair groeien, maar hebben gezien hun geringe omvang nauwelijks invloed op de verschuivingen tussen de drie hoofdstromen in het onderwijs.
Kees Mos, voorzitter van de directiegroep primair onderwijs in de AOb, verklaart uit eigen ervaring de situatie in West-Friesland. “Als een openbare school groeit komt dat door nieuwbouw en naamsbekendheid. De terugloop op andere openbare scholen komt door vergrijzing en de vlucht naar witte katholieke scholen. Zelfs buitenlanders van de tweede generatie gaan de zwarte school voorbij. Zij schrijven hun kinderen in bij de katholieke school in de buurt.”