• blad nr 20
  • 15-11-2003
  • auteur N. van Dam 
  • Redactioneel

Marokkaans kind hier leest vele malen beter dan leeftijdnoot in Marokko  

Er is een taalbeweging op gang gekomen'

Wat het Freudenthal-instituut in Utrecht is voor rekenen, moet het Expertisecentrum Nederlands zijn voor taal. Maar alleen al in grootte zijn de twee onvergelijkbaar. Het kleine zusje aan de Katholieke Universiteit Nijmegen durft niet eens te juichen als Nederland uitmuntend scoort bij een internationale vergelijking begrijpend lezen. Stel je voor dat het wegens gebleken succes overbodig wordt verklaard.

De Nijmeegse universiteit, binnenkort Radboud geheten, pronkt niet bepaald met het Expertisecentrum Nederlands. Elke naamsaanduiding ontbreekt bij de hoofdingang, waar wel andere instituten worden genoemd. "Neem vooral de achteringang", adviseert manager Hennie Biemond bezoekers, zeker nu er een verbouwing aan de gang is. In de lange gangen heeft student noch medewerker ooit van het centrum gehoord. De handigste aanwijzing blijkt te zijn dat het centrum vlak bij de peuterspeelzaal zit. Die staat tegenwoordig leeg, maar is nog wel op de bewegwijzering te vinden.
Je zou wat meer trots op het Expertisecentrum verwachten in Nijmegen, want ooit is deze universiteit uitverkoren uit meerdere aanbieders. Dat was nadat begin jaren negentig uit diverse onderzoeken was gebleken dat het taalonderwijs te wensen overliet. Vooral na het internationale onderzoek naar begrijpend lezen, waarbij de Nederlandse negenjarigen zeer laag eindigden (op de 23ste plaats) moest er iets gebeuren. Biemond "In diezelfde tijd werd een rekenpeiling gehouden met uitstekende resultaten. 'Zie nou eens wat het Freudenthal ons oplevert', zei iedereen. Zoiets moeten we ook voor taal hebben, zodat de vertaling van wetenschappelijk onderzoek in de scholen komt."
De toenmalige staatssecretaris Netelenbos deed een oproep aan de universiteiten om offerte te doen. Kees de Glopper, die het Nederlandse deel van het internationale onderzoek had uitgevoerd en verbonden was aan de Universiteit van Amsterdam, stelde voor met alle universiteiten tot een nationaal centrum te komen. "Nijmegen had er geen oren naar", zegt hij, "ze vreesden dat er te veel energie ging zitten in afstemming." Nu - hij is inmiddels hoogleraar taalbeheersing in Groningen - betreurt hij het nog altijd. "Ze doen goed werk, interessant, maar op allerlei andere plaatsen gebeurt ook van alles en dat is niet altijd op elkaar afgestemd."
De Glopper deed nog wel offerte voor Amsterdam samen met onder meer de Vrije Universiteit en Utrecht, maar Nijmegen kreeg de opdracht. "Terecht", zegt de huidige directeur Cor Aarnoutse, "een onafhankelijke commissie onder voorzitterschap van de directeur van de Taalunie heeft de aanbiedingen beoordeeld."
De Glopper zat nog enige tijd in een soort adviesfunctie op afstand, maar gaf dat op toen hij merkte dat hij alleen achteraf kon meepraten. "De basisfilosofie is daarom nooit ter discussie gekomen." Niet dat hij daar problemen mee heeft, want in Nederland zijn de hooggeleerden het, anders dan in de Verenigde Staten, aardig eens over de aanpak van het taalonderwijs.

ABC-muur
Het Expertisecentrum noemt het concept 'interactief'. Biemond "Taal heeft altijd een inhoud. Je moet geen taal om de taal doen, maar taal betekenisvol gebruiken. In mijn eigen schooltijd heb ik eens een brief aan de Chinese ambassade moeten schrijven met een vraag die niet mijn vraag was, ik wou die ambassade helemaal niets vragen." Ze gruwt ervan dat in basisscholen leerlingen in groepjes van vier zitten, van wie er één hardop moet lezen. "Wat weer wel kan is dat leerlingen uit groep 5 of 6 de kleuters voorlezen."
Het concept slaat aan, merkt het centrum. Het is te zien aan nieuwe methoden en in de lokalen. Steeds vaker treffen de medewerkers er een ABC-muur aan die er overal anders uitziet, omdat elke groep er een eigen invulling aan geeft. En ook activiteiten ter bevordering van woordenschat en mondelinge communicatie slaan aan.
In 1995 kreeg het centrum een bestaansrecht voor acht jaar, onlangs volgde een verlenging met vier jaar. Aarnoutse is voor twee dagen per week aangesteld als hoogleraar-directeur van het Expertisecentrum, de rest van de week is hij hoogleraar onderwijskunde. De aanstelling is te krap, vindt hij. "Maar ik ga er geen punt meer van maken. Volgend jaar ben ik 65." Zijn collega Ludo Verhoeven is nu voor één dag per week directeur bij het Expertisecentrumen, overigens hoogleraar orthopedagiek.
Verhoeven ziet zijn beide banen in elkaar overlopen, dat is des profs, vindt hij. "Ik word geacht aan maatschappelijke dienstverlening te doen." En overbelasting? Ach nee. "Als ik aan de universiteit een onderzoeksinstituut met veertig, vijftig mensen zou leiden, kreeg ik daar ook maar tweetiende voor." Hij vindt het zelfs luxe dat hij en Aarnoutse zich niet al te veel om beheer hoeven te bekommeren aangezien manager Hennie Biemond een fulltimer is.
Daar komt nog bij dat de universiteit allerlei zaken op zich neemt die een zelfstandig instituut eigenhandig moet regelen iemand van de faculteit doet de boekhouding, het Expertisecentrum kan gebruikmaken van de infrastructuur van de universiteit, zoals huisvesting en computers. Niet gratis, maar wel tegen een vriendenprijs. En dat geeft precies de relatie aan met de instelling van wetenschappelijk onderwijs. Die is er, maar losjes, want voor de financiering is het Expertisecentrum absoluut niet afhankelijk van de universiteit. Het ministerie van Onderwijs betaalt in principe.
Eerst alleen voor de verbetering van het taalonderwijs in de onderbouwgroepen, later kwamen de bovenbouw en de voorschoolse periode erbij. Aan uitbreiding naar het voortgezet onderwijs moet niemand bij het Expertisecentrum denken, alleen al gezien de geringe capaciteit van zo'n twaalf formatieplaatsen. "Dan zou de overheid toch wat toeschietelijker moeten zijn", zegt Aarnoutse.

Taalclubs
De formatieplaatsen worden bezet door zo'n twintig mensen onderwijskundigen, orthopedagogen en linguïsten. Het streven is, zegt Verhoeven, dat parttimers het andere deel van hun werkweek een aanstelling hebben bij verwante instellingen als Cito en SLO. "Zo proberen we ook in de personele sfeer het contact met de andere verzorgingsinstellingen te waarborgen." Een aantal is gepromoveerd, een aantal niet. Geen visitatiecommissie komt ooit langs om, zoals bij het Freudenthal-instituut, het wetenschappelijk gehalte te keuren.
Het basisbudget bedraagt zo'n 450.000 euro per jaar. Om het zo nuttig mogelijk te besteden bestaat er samenwerking met allerlei andere taalclubs. Met de stichting Lezen in onder meer de uitgave van het blad Taal Lezen Primair, dat drie keer per jaar verschijnt. Het gaat naar zeshonderd abonnees, maar de oplage is fors hoger. Dezer dagen zijn ook de uitzendingen begonnen van het Z@ppelin-televisieprogramma over voorlezen en prentenboeken, waaraan het centrum meewerkt.
Naast het basisbudget betaalt het departement apart voor allerlei grote projecten, zoals voor de ontwikkeling van leerlijnen voor het lees- en schrijfonderwijs, de zogeheten tussendoelen. De stapel boeken groeit gestaag. Ze vinden ook gretig aftrek bij de scholen. Uit de bestellingen leidt het centrum af dat ongeveer een derde van de basisscholen een exemplaar van de tussendoelen heeft.
Een ware bestseller is ook het Protocol leesproblemen en dyslexie, naast het gratis exemplaar heeft het merendeel van scholen er nog één gekocht. De bijbehorende website is helemaal een topper met zeshonderd hits per dag. Onder de bezoekers is een flink aantal ouders, want nu (vermeende) dyslexie epidemische vormen aanneemt groeit bij hen de informatiebehoefte evenredig.

Praktisch gehalte
Het Nederlandse onderwijsveld heeft volgens Biemond weinig waardering voor de wetenschap. "Als we ergens scholing verzorgen, krijgen we altijd de vraag of het niet wat praktischer kan." Indachtig dit gegeven hebben alle producten van het centrum een hoog praktisch gehalte. Cd-roms met videobeelden van klassensituaties vergezellen de boeken, waarin voorin onveranderlijk een reeks scholen staat genoemd die hebben meegewerkt. Scholing bij pabo's en begeleidingsdiensten maakt vaak deel uit van projecten, waarin getoetst wordt of de theorie haalbaar is. Zo niet, dan volgt bijstelling. Het is een werkwijze die ook het Freudenthal-instituut toepast.
De klap van de 23ste plaats bij de internationale vergelijking van begrijpend lezen ijlde lang na, hoewel nationale peilingen en onderzoeken bemoedigende resultaten lieten zien. Dit voorjaar verscheen een nieuwe vergelijking uit 35 landen. Voor Nederland deed Mieke van Diepen van het Expertisecentrum de meting, die een tweede plaats opleverde. Biemond "Het is ook wel eens fijn de boodschapper van goed nieuws te zijn."
Van Diepen is bezig de achtergronden te analyseren en onderzoekt verder. De sprong is te groot. Het verklaart iets dat de lezers vorige keer negenjarigen waren en nu tienjarigen, maar niet alles. Biemond ziet de hoge klassering voorlopig hoogstens als indirect gevolg van het werk van het Expertisecentrum. "Er is een beweging op gang gekomen. De overheid heeft veel geld geïnvesteerd, de basisscholen hebben hun methoden vernieuwd en prioriteit bij taal gelegd."
In ieder geval beschouwt het centrum de uitkomst niet als aanwijzing te stoppen met het verbeteren van het taalonderwijs er is nog genoeg te doen. En slaat de somberheid toe, dan bedenkt Biemond wat zij ontdekte in het internationale rapport Marokkaanse leerlingen in Nederland zijn weliswaar zwakker in begrijpend lezen dan autochtone kinderen, maar zij lezen vele malen beter dan hun leeftijdnoten die in Marokko naar school gaan.

Kinderkrant in de melkweg

'Lose yourself' van Eminem staat op nummer 1 in de toptien van groep 8, de auto-toptien wordt aangevoerd door BMW. Het is te lezen op de website van het melkwegproject van het Expertisecentrum Nederlands www.taalonderwijs.nl/melkweg. Er staan een stuk of vijftig kinderkranten op, er is plaats voor meer. De site bevat ook verhalenborden en prentenboeken.
De website voor leesproblemen en dyslexie heeft als adres www.taalonderwijs.nl/dyslexie.
Het expertisecentrum is te bereiken via www.kun.nl/en.

Dit bericht delen:

© 2026 Onderwijsblad. Alle rechten voorbehouden
Het auteursrecht op de artikelen in dit archief berust bij het Onderwijsblad, columnisten of freelance-medewerkers. Het citeren van delen van artikelen is toegestaan, mits met bronvermelding. Volledige overname, herplaatsing of opname in andere publicaties is slechts toegestaan na overleg met de hoofdredacteur via onderwijsblad@aob.nl Indien het gaat om artikelen van freelancers zal hiervoor een bedrag in rekening worden gebracht.