De witte vlucht

In Utrecht en Amsterdam bestaat al een aantal jaren de afspraak dat een leerling zich maar voor één school voor voortgezet onderwijs mag aanmelden. Sommige scholen zijn dit jaar compleet verrast door een gigantische overaanmelding. Scholen, leerlingen en ouders voelen zich slachtoffer van de regeling. Deze situatie moet veranderen vinden de scholen, maar ze weten niet hoe.

Het was een wildernis, de toelatingsprocedure. Ouders meldden hun kinderen bij drie scholen aan, twee scholen bleven daardoor tot juni in het ongewisse. En de leerlingen met de hoogste Cito-score werden zoveel mogelijk binnengehaald. Met de afspraak dat een leerling zich maar voor één school voor voortgezet onderwijs mag aanmelden rijst dit jaar het probleem van de overaanmeldingen.
Peggy Huijgen uit Utrecht heeft begin maart haar zoon laten inschrijven bij het Gregoriuscollege in Utrecht. Deze school bleek meer dan honderd aanmeldingen teveel te hebben. Ouders van afgewezen kinderen kregen van de school een brief dat er nog plaats was op de Gerardus Majella-mavo en op college De Klop. Maar er stond ook in dat er een wachtlijst was voor het geval kinderen nog zouden afzeggen. Huijgen: “Na tien dagen ben ik maar eens gaan bellen hoe het nou zat met die wachtlijst. Toen begreep ik al dat mijn zoon geen plek zou krijgen.” Met de papieren van haar zoon in de hand is ze toen zelf gaan shoppen. “Bij de eerste aanmelding heeft de basisschool het in de hand, daarna lukt het je als ouder nog wel om hem bij een aantal scholen in te laten schrijven.”
Afgelopen week is ze naar een inloopavond op het De Bruijne-lyceum geweest. “Ik ben me rot geschrokken. Tachtig tot negentig procent van de brugklassers is allochtoon. Het De Bruijne-lyceum zal best een goede school zijn en begrijp me goed, ik heb niets tegen allochtonen, maar mijn zoon zit nu op een witte school, ik denk niet dat hij zich prettig voelt in een klas met maar drie witte kinderen.” In haar ogen is het De Bruijne-lyceum de dupe geworden van het toelatingsbeleid in de gemeente Utrecht. Haar kind gaat nu uiteindelijk naar college Blaucapel. Daar bleken toch ook nog mogelijkheden te zijn. “Het lijkt ons een heel leuke school. Er zitten 30 tot 35 procent allochtonen op, dat vind ik acceptabel. Ik heb geen keuze, mijn zoon moet wel naar deze school.” Ze begrijpt dat het voor de scholen prettig is dat een toekomstige leerling zich maar op één school aanmeldt, maar zelf vindt ze het een ramp voor ouders en kinderen.

Overdonderd
“We hebben in de brief aan de ouders aangegeven dat er nog plaats was op de Gerardus Majella en college De Klop, omdat we van deze scholen wisten dat ze plaats hadden”, legt Mily Wennekus, de voorzitter van de toelatingscommissie van het Gregorius uit. “Later hoorden we dat het De Bruijne ook nog plaats had.” Het Gregorius was overdonderd door het grote aantal aanmeldingen. Op de open dagen hebben ze niet veel meer belangstelling dan andere jaren gehad. “Ik weet ook niet waardoor het komt”, zegt Wennekus. “De sluiting van het Niels Stensen en Thorbecke heeft er niet mee te maken, dan hadden we dat vorig jaar al moeten merken.” Vorig jaar had het Gregorius iets meer aanmeldingen en toen heeft het een extra klas gemaakt. “Dat kan nu niet meer.” Het Gregorius doet aan bepaalde basisscholen toezeggingen dat hun leerlingen in ieder geval geplaatst kunnen worden. Wennekus: “Daar zijn we direct mee gestopt toen we merkten hoeveel aanmeldingen we hadden.” In principe vindt Wennekus het heel verstandig dat de keuze is gemaakt dat leerlingen in Utrecht zich slechts voor één school mogen aanmelden. “Anders gaan ze naar vier, vijf scholen en daar kun je als school helemaal niets mee.” Volgens haar moet in de evaluatie van de toelatingsprocedure worden besproken hoe in de toekomst overaanmeldingen te voorkomen zijn.
Het schooladviescentrum SAC in Utrecht heeft nog geen overzicht waar alle brugklasleerlingen uiteindelijk terechtkomen. Els Harleman: “We hebben geen procedures hoe te handelen bij overaanmeldingen, want het is niet eerder aan de hand geweest. Het is een zaak tussen schoolbesturen hoe ze dit verder oplossen.”

Leuke kinderen
Het Montessori-lyceum in Amsterdam-Zuid had 130 aanmeldingen teveel. “Het was een complete verrassing”, zegt Channah Nihom, schoolleider onderbouw. “Dit hebben we nog nooit meegemaakt.” Een verklaring zou kunnen zijn dat het gebouw volledig gerenoveerd is. Nihom: “Het kan ook komen doordat de gymnasia vorig jaar met overaanmeldingen kampten en ouders nu voor de zekerheid hun kind hier voor het vwo aanmelden.” In korte tijd moeten de scholen vaststellen of de kinderen toelaatbaar zijn. Bij overaanmeldingen wordt er geloot. “Dat is een ramp!”, zegt ze. “Het is heel vervelend dat we zoveel mensen die vertrouwen hebben in de school hebben moeten wegsturen. Wij zijn slachtoffer van de regeling. Nog veel erger is: waar moeten die kinderen naartoe?”
Het Amsterdams Lyceum in dezelfde wijk had meer dan honderd overaanmeldingen. Ook deze school staat paf. “Er zijn wel redenen te bedenken waarom de animo voor onze school groot is”, zegt conrector Hellen Andriessen. “We hebben extra taalmogelijkheden en een prachtig gerenoveerd gebouw. Tijdens de open dagen hebben ouders en kinderen een ontzettend goed gevoel over de sfeer hier op school. Hun ervaring is dat er mèt de kinderen wordt gesproken en niet over hun hoofden heen.”
Met alle aangemelde kinderen en hun ouders heeft de school een gesprek gevoerd. Andriessen: “Het zijn allemaal leuke, geschikte kinderen die goed op deze school passen. Door het lot komen meer dan honderd kinderen hier niet terecht. Ik vind dit vreselijk.” Maar het lijkt haar wel de eerlijkste procedure. “Hoe moet het anders? Op volgorde van binnenkomst? Als je je maar op tijd aanmeldt heb je een plek? Dat is toch ook geen oplossing.”
Het Amsterdams Lyceum heeft alle uitgelote kinderen opgebeld en verteld op welke scholen in de wijk nog plaats was. Op een van die scholen kunnen ze zich dan voor de tweede ronde inschrijven. Het Fons Vitae, dat na de eerste ronde aanmeldingen nog plaats had, moet nu in de tweede ronde gaan loten omdat ze 34 kinderen te veel hebben. “Dan moeten leerlingen die uitgeloot worden naar scholen waar ze helemaal niet voor hebben gekozen”, zegt Nihom van het Montessori-lyceum. “Dat wordt heel problematisch. Dat levert nog wel de nodige commotie op, denk ik.”
Toch meent ook Nihom dat de toelatingsprocedure zoals die nu is, het beste is. “Toen kinderen zich op meerdere scholen konden aanmelden, wisten scholen absoluut niet waar ze aan toe waren.” Het probleem van de overaanmeldingen kan volgens haar door de scholen niet worden opgelost. “Wat je ziet is dat het probleem tussen zwart en wit zich verscherpt.” De Sweelinckschool in Amsterdam-Zuid, een vmbo met voornamelijk allochtonen, kampt met een fors tekort aan aanmeldingen. Nihom hoopt zo’n situatie met zoveel aanmeldingen nooit meer mee te maken. “De gevolgen zijn heel vervelend. Dit moet veranderen. Maar ik zou niet weten hoe.”

Nieuwe school
“Er is voldoende voortgezet onderwijs in de stad”, zegt een woordvoerder van de gemeente Utrecht. “Uiteraard hebben we rekening gehouden met de sluiting van het Niels Stensen en het Thorbecke.” Er is een masterplan afgesloten met schoolbesturen en gemeente. Daarin is afgesproken dat er een nieuwe openbare school voor voortgezet onderwijs komt in Utrecht-West. “Een school met vernieuwend onderwijs”, legt Ria Sluiter, voorzitter van het college van bestuur van het openbaar voortgezet onderwijs uit. “We hebben onderzoek gedaan naar schoolkeuzemotieven van ouders. Er is een witte vlucht naar het montessoricollege Herman Jordan in Zeist en de Werkplaats in Bilthoven, omdat dit soort voortgezet onderwijs in Utrecht ontbreekt. Het wordt een gewone openbare school, waarvoor ouders geen extra geld hoeven neer te tellen. Ook onder allochtone ouders is wel behoefte aan zo’n school, hebben wij gepeild.”
Utrecht wil vanaf volgend jaar met de regiogemeentes afspraken maken over beperkte aanname van Utrechtse leerlingen. Sluiter: “Nu moeten scholen buiten Utrecht extra lokalen neerzetten. En zij krijgen personeelsproblemen vanwege leerlingen uit Utrecht. Dat is beleid waar we als schoolbesturen niet achter staan. Het palet aan scholen in Utrecht moet zo aantrekkelijk zijn dat het leerlingen aantrekt.”
Sluiter vindt de aanmeldingsprocedure in Utrecht goed, maar niet sluitend. “In de randgemeenten wordt het aanmeldingsformulier niet gehanteerd. Om hun kansen te vergroten melden kinderen zich zowel in de stad als buiten de stad aan.” Ook buiten de stad zijn op sommige scholen enorme overaanmeldingen. De Werkplaats in Bilthoven heeft 355 aanmeldingen teveel en het Niftarlakecollege in Maarssen ongeveer 150. Sluiter: “We moeten beter uitzoeken hoe het zit met kinderen die niet op die scholen terecht kunnen. Daar hebben we nu onvoldoende zicht op.”

Zuur
De woordvoerder onderwijs van de gemeente Amsterdam vindt dat de toelatingsprocedure vrij goed verloopt. “Vorig jaar waren er problemen met overaanmeldingen op de gymnasia. Die hebben een uitbreiding van twee klassen gekregen en dat blijkt voldoende. Nu zie je een verschuiving naar de lycea.” Hij denkt dat er voldoende aanbod is van deze schoolsoort. “Er zijn veel plekken over op andere scholen.” Hij constateert wel dat het ontzettend zuur is voor leerlingen als ze niet kunnen worden geplaatst op de school van hun keuze. “Als bepaalde scholen zo populair blijven, zal daar uitbreiding moeten komen.”
Het Amsterdams Lyceum zal niet groeien. Hellen Andriessen: We blijven een school van deze grootte, we kunnen niet groeien.” Vorig jaar heeft de school een zevende brugklas gevormd, maar dat is dit jaar weer teruggedraaid naar zes.

Leerlingenaantal havo/vwo in steden krabbelt uit dal

Een paar jaar geleden vreesden schooldirecties nog dat in de grote steden een flink aantal havo/vwo-vestigingen zou moeten sluiten vanwege gebrek aan leerlingen. Door de verzwarting van de leerlingenpopulatie zouden steeds meer witte jongeren de steden verlaten. En hoewel het scholingsniveau van allochtonen vooruitgaat, zou dat niet voldoende zijn om de gaten op te vullen. De sluiting van het Niels Stensen en het Thorbecke in Utrecht was slechts de voorbode. Maar de dip lijkt voorbij, afgaande op de cijfers van de onderwijsinspectie.

Aantal leerlingen in havo/vwo

1999 29665
2000 29223
2001 28691
2002 29001

De babyboom-echo van begin jaren negentig bereikt nu de derde klassen van havo en vwo. Hier en daar ontstaan zelfs wachtlijsten. Maar niet in Rotterdam: als enige van de vier grote steden daalt daar nog steeds het aantal havo/vwo-leerlingen.