- blad nr 6
- 22-3-2003
- auteur R. Voorwinden
- Redactioneel
Vmbo draait op onbevoegde leerkrachten
"We hebben het afgelopen jaar zo'n twintig nieuwe leraren binnengekregen. Eén van hen is een officiële zij-instromer met een officieel opleidingstraject. De rest van die nieuwe leraren staat gewoon onbevoegd voor de klas." De situatie bij Bart Engbers, directeur van het Vader Rijncollege in Utrecht, is niet uniek. Vmbo-scholen in de randstad moeten uit personeelsgebrek steeds vaker onbevoegde docenten inzetten.
Dat er te weinig nieuwe leraren van de lerarenopleidingen af komen, is bekend. En dat dat kleine aantal afgestudeerden niet massaal kiezen voor een baan in het vmbo in de randstad, is ook niets nieuws. Deze vmbo-scholen zijn voor nieuwe aanwas van leraren dus vooral aangewezen op zij-instromers.
Zij-instromers doen eerst een assessment, waarin wordt gekeken wat ze nog moeten leren. Daarna krijgen ze naast hun werk een opleiding op maat en zo halen ze de officieel benodigde tweedegraads lesbevoegdheid. Een waterdicht traject, alleen werkt het niet, vinden directeuren in het vmbo. "Het assessment is een hele papierwinkel", zegt Elly Koene, lid van de centrale directie van het Johann de Wittcollege in Den Haag. "Ik heb al twee keer meegemaakt dat zij-instromers daarom afhaakten."
Zij-instromers zijn beducht voor het officiële, langdurige instroomtraject, weet Engbers van het Vader Rijncollege. "Zij-instromers willen een soepele overstap naar het onderwijs maken. Maar het officiële traject is zo ingewikkeld dat je bijna eerst halftime ontslag moet nemen in je oude baan om het allemaal te regelen. Dat doé je niet."
Directeur Kees Visser van de Open schoolgemeenschap Bijlmer noemt de bureaucratie rond het assessment 'diep treurig'. "Ik sprak net iemand die zeven maanden geleden zo'n assessment had aangevraagd. Het schijnt nú rond te zijn. Maar als zij-instromer wil je zo lang niet wachten. Je moet aan het werk, want je hebt ook nog een huis en kinderen."
@T3:Goed contact
@T1:Bovendien rijst de vraag of in het assessment wel de zaken getoetst worden die een zij-instromer in het vmbo nodig heeft. "Er wordt gekeken naar onderwijskundige kwaliteiten van de zij-instromers", weet Adri Bleeker, interimdirecteur van het Calvijncollege in Amsterdam. "Maar ik weet echt niet wat ik hier, op een moeilijke school in Amsterdam-west, met al die onderwijskundige kwaliteit moet. Een zij-instromende jongerenwerker die een goed contact met de jeugd heeft, vind ik óók prima."
En tot slot is een van de voorwaarden voor het officiële traject van zij-instromers dat deze een hbo-opleiding moeten hebben genoten. En dat is voor het vmbo niet zo nodig, vindt Hans Dieleman, vestigingsdirecteur van het Riederwaardcollege in Rotterdam. "Het belangrijkste is dat zij-instromers laten zien dat ze met leerlingen om kunnen gaan. Het draait niet zozeer om vakkennis: het niveau in de lagere klassen van het vmbo is zo laag dat iedereen alles kan geven."
Weinig nieuwe docenten in het vmbo komen dus binnen via de officiële weg voor zij-instromers. In plaats daarvan nemen schoolleiders mensen aan die waarschijnlijk goed met kinderen om kunnen gaan en zetten die voor de klas. Die onbevoegden moeten dan wel toestemming van de onderwijsinspectie hebben, de zogenoemde 'ontheffing van de verplichting van de lesbevoegdheid'. Maar daar doet de inspectie niet moeilijk over, melden de directeuren. "Je zou als inspectie wel kunnen eisen dat iedereen een bevoegdheid heeft", vertolkt Engbers van het Vader Rijncollege de heersende mening. "Maar dan wordt er gewoon geen onderwijs meer gegeven."
Dat de inspectie niet dwarsligt bij het verlenen van ontheffing aan onbevoegden lijkt te worden bevestigd door cijfers. Vorig schooljaar werd bijvoorbeeld zo'n 3500 keer ontheffing aangevraagd, in de helft van alle gevallen in het vmbo. Van die 3500 aanvragen keurde de inspectie er slechts elf af. "Rectoren willen goede docenten voor de klassen krijgen", stelt de inspectie. "En zij slagen er kennelijk goed in om die mensen te selecteren. Dus is het logisch dat wij er weinig afwijzen."
"De inspectie laat de beoordeling over het inzetten van onbevoegden in feite aan ons over", zegt Dieleman van het Rotterdamse Riederwaardcollege. "Ze leggen ons niets in de weg." En dat is volgens hem maar goed ook. "Anders zouden we hier enorme gaten hebben."
@T3:Populair
@T1:Natuurlijk hopen de vmbo-directeuren dat de onbevoegde docenten nog een opleiding gaan volgen. Vaak worden er voor de nieuwkomers korte cursussen georganiseerd. Soms volgen ze deeltijd een tweedegraads lerarenopleiding, maar dat duurt jaren en is dus niet echt populair. Bovendien, wat leer je op zo'n opleiding nu écht over het vmbo, vragen de directeuren zich af. "De lerarenopleidingen hebben wat moeite om aan te sluiten bij alle ontwikkelingen", zegt Koene van het Johann de Wittcollege in Den Haag. "Wij zijn een zwarte achterstandsschool en de competenties om hier les te geven leer je echt niet op een tweedegraadsopleiding." De onbevoegden volgen bij Koene soms wel een gedeelte van de lerarenopleiding. "Maar alleen om de dingen te leren die ze echt nodig hebben en niet om een graad te halen."
"De bevoegdhedenregeling wordt op grote schaal ontdoken in het vmbo", zegt Visser van de Open schoolgemeenschap Bijlmer. En dat komt mede doordat de tweedegraadsopleidingen sterk gericht zijn op havo en vwo, en niet op het vmbo. Al volgen ook bij hem de onbevoegden soms wel delen van een lerarenopleiding. "Ik heb hier iemand in dienst die kok is en leiding heeft gegeven aan een cateringbedrijf. Hij heeft geen hbo-diploma en kan dus geen officiële zij-instromer zijn, maar zijn ervaring is toch waardevol voor het onderwijs. Hij is inmiddels 55, dus volgt hij geen hele tweedegraadsopleiding meer, want dan haalt hij zijn bevoegdheid als hij met pensioen gaat."
De vmbo-directeuren vinden dat de gemiddelde kwaliteit van het onderwijs omlaag gaat door het aanstellen van al die onbevoegden en andere zij-instromers. "Er komt veel goede wil binnen, maar ook veel onervarenheid", zegt Engbers van het Vader Rijncollege. "Daardoor gaat de kwaliteit achteruit." De grootste zorg van Dieleman van het Riederwaardcollege is ook dat 'de kwaliteit keldert door gebrek aan ervaring en onderwijskundige ideeën'.
Een specifiek probleem met het aanstellen van onbevoegden is dat zij wettelijk niet in vaste dienst kunnen worden genomen. Wie onbevoegd is, kan alleen een tijdelijke aanstelling krijgen. Die aanstelling kan wel steeds verlengd worden, maar dat geeft toch minder zekerheid dan een vaste baan. "Als de markt weer omslaat en er weer genoeg leraren zijn, zijn de onbevoegden als eersten weer weg", zegt Engbers van het Vader Rijncollege.
Op de Open schoolgemeenschap Bijlmer krijgen de onbevoegden na een jaar een beoordelingsgesprek. Als ze goed functioneren belooft directeur Visser ze vanaf dat moment te behandelen als vaste docenten. "Ik kan juridisch gezien geen vaste aanstelling geven, maar ik beschouw ze wél als vast. Dat vind ik fair play."
En het zou helemaal mooi zijn, zo vindt Visser, als er een soort aparte bevoegdheid zou worden ontwikkeld voor het lesgeven in het vmbo. "We hebben hier diverse mensen rondlopen die geen hbo-niveau hebben maar die toch bekwaam met kinderen kunnen omgaan. Ik zou graag zien dat we die mensen een soort getuigschrift konden geven, zodat ze in de toekomst niet weer snel op straat komen te staan."
Onbevoegde heeft minder rechten
De Algemene Onderwijsbond maakt zich zorgen over het feit dat er steeds meer onbevoegden worden aangesteld in het vmbo. "De bevoegdhedenregeling is er niet voor niets", zegt voorzitter Walter Dresscher. "Die regeling handhaaft de onderwijskwaliteit en bestrijdt beunhazerij. Als de onderwijsinspectie te ruimhartig ontheffingen verleent aan onbevoegden, gaat dat ten koste van de kwaliteit van het onderwijs."
Bovendien krijgt de AOb volgens Dresscher wel eens klachten van leden die vertellen dat er onbevoegden worden aangesteld om een vak te geven dat zij zélf ook wel hadden willen geven. "Die leden zijn dan zelf niet altijd bevoegd in dat bewuste vak, maar wel in een ander vak. Dat is nog altijd beter dan helemáál geen bevoegdheid."
Verder wijst Dresscher erop dat de onbevoegden alleen tijdelijke aanstellingen kunnen krijgen. "Zij hebben minder rechten dan het vaste personeel en we zijn bang dat dat tot misbruik kan leiden. Dat mensen 'permanent tijdelijk' worden aangesteld en dus steeds op de wip blijven zitten."