De kinderen moeten weer een zekere regelmaat krijgen

²Maar ik ben Albanees², roept Agim Hyseni wanhopig uit. Hij wil op het vliegtuig naar Tirana stappen maar zijn Joegoslavische paspoort wekt twijfels bij de medewerkers van Albanian Airlines. Uiteindelijk mag hij toch aan boord. Het is een van de vele incidenten bij de terugkeer van de voorzitter van de Kosovaarse onderwijsbond. Nog niet naar Kosovo zelf, wel naar Albanië en Macedonië.
Vijf weken na het uitbreken van de oorlog kan Agim Hyseni eindelijk afreizen. Hij gaat in het gezelschap van twee medewerkers van de internationale onderwijsbond Education International. Het doel is om in de landen rond Kosovo de leerkrachten weer te organiseren. ³We moeten zo snel mogelijk ervoor zorgen dat de kinderen weer een zekere regelmaat krijgen. Ook al zijn de omstandigheden nog zo beroerd, het is van belang dat leerlingen weer naar school gaan en het schooljaar af kunnen maken. En we moeten er achter komen waar de leerkrachten zijn om voor onderwijs te zorgen.²
Albanië valt via de lucht alleen te bereiken met Albanian Airlines. Via een lange omweg komt de luchthaven van Tirana in zicht. Militaire vliegtuigen overheersen het beeld. Het is een gaan en komen van vrachtvliegtuigen en langs de landingsbaan staan tientallen helikopters opgesteld. Tirana is van een slaperige provinciestad veranderd in een oord waar tienduizenden Kosovaarse vluchtelingen hun weg zoeken en honderden landrovers van de hulporganisaties het straatbeeld domineren. Voor Agim Hyseni de eerste directe ontmoeting met zijn landgenoten. Overal op straat herkennen mensen hem en spreken hem aan. ³Een bekend verschijnsel², zegt een Kosovaar. ³Iedereen is op zoek naar bekenden, naar houvast. Geen groter vreugde dan te weten dat iemand nog in leven is. En om dan gegevens uit te wisselen over bekenden die je hebt gelokaliseerd.²
Het gebouw van de Albanese onderwijsbond is het ontmoetingspunt voor de Kosovaarse leerkrachten. Ze zijn begonnen met de registratie van onderwijsgevenden. Geen gemakkelijke taak, want de vluchtelingenstroom neemt nog steeds toe. In Albanië zijn bijna een half miljoen vluchtelingen aangekomen. Onder hen naar schatting 8000 onderwijsgevenden. Ze zijn over het hele land verspreid. Bij familie in dorpen en steden, maar de meerderheid verblijft in een van de tientallen vluchtelingenkampen.
Dramatisch is de ontmoeting van Hyseni met de weduwe van Agim Hajrizi. Zij was getuige van de moord op haar man, haar schoonmoeder en haar zoon van elf jaar. Hajrizi was een bekend vakbondsman in Kosovo. Zij zelf wist met twee kinderen te ontkomen naar Albanië. Maar ook daar voelde zij zich niet veilig, omdat zij de daders zou kunnen aanwijzen en een Servische actie tegen haar vreesde. Direct nadat dit tragische nieuws bekend werd, heeft de FNV zich zeer ingespannen om haar en de kinderen naar Nederland te halen. En dan blijkt op hoeveel ambtelijke problemen zo¹n poging stuit. Albanië had geen verzoek gedaan aan Nederland om vluchtelingen op te nemen. Dus kon zij alleen met een visum afreizen. Maar een visum was alleen te krijgen via de ambassade van Duitsland in Tirana. En dan zou het zes weken duren voordat alle formaliteiten waren voltooid. Leo Mesman van de FNV spendeerde talloze uren om door de barrières heen te breken. Eindelijk, eindelijk, het verlossende bericht. De haastig ingevlogen visummachine was op het Nederlandse consulaat gearriveerd en de weduwe kon binnen 24 uur vertrekken.

Zomerschool
De dag na aankomst gaat Hyseni met een aantal kaderleden van zijn bond naar vluchtelingenkampen in de buurt van Tirana. Ook hier bij elke ontmoeting met de leerkrachten vreugde bij de herkenning en knagende onzekerheid over het lot van veel anderen. Kinderen zitten aan de rand van een grasveld en tekenen hun ervaringen. Veel tekeningen met brandende huizen, gemaskerde mannen, vliegtuigen en geweld. Anderen spelen in een kring. Een wat onwezenlijke aanblik, die tientallen tenten van de UNHCR op het terrein rond het leeggepompte zwembad, waarin nu jongens aan het voetballen zijn.
In elk van de bezochte vluchtelingenkampen hebben de onderwijsgevenden precies gedocumenteerd hoeveel leerlingen en hoeveel leerkrachten aanwezig zijn. ³Wanneer we alle gegevens van het hele land bijeen hebben, kunnen we op 7 juni beginnen met de zomerschool², zegt Hyseni. De zomerschool van acht weken wordt in juni en juli georganiseerd voor de 160.000 leerlingen van het basisonderwijs die in Albanië als vluchteling verblijven. Op die manier kunnen zij de opgelopen achterstand inlopen. En in september? Niemand die zich waagt aan een voorspelling.
De staatssecretaris van onderwijs van Albanië luistert welwillend naar Hyseni wanneer de zomerschool ter sprake komt. Hij stelt alle schoolgebouwen ter beschikking en garandeert dat de schoolboeken van de Albanese leerlingen aanwezig zullen zijn voor de Kosovaarse vluchtelingen. Voorts is Unicef met enkele tientallen medewerkers druk in de weer met de school in the box, een groot pakket leermiddelen die over het hele land zullen worden verspreid voor de zomerschool. Unicef is zeer verheugd te horen dat de Kosovaarse onderwijsbond op zo korte termijn in staat is om een beeld te geven van het leerkrachtenbestand.
Vanuit Albanië reizen Agim Hyseni en de delegatie van Education International door naar Macedonië. Ook hier verloopt het passeren van de grens moeizaam. Macedonië heeft het liefst zo min mogelijk Kosovaren op haar grondgebied. Hyseni moet de nodige stempels en officiële papieren van de UNHCR tevoorschijn halen. De grenswachten bellen naar Skopje en uiteindelijk krijgt hij toestemming het land binnen te komen.

Machteloosheid
In Macedonië ziet Hyseni voor het eerst sinds zes weken zijn vrouw en kinderen weer. ³Het was ontroerend², zegt hij. ³Tot diep in de nacht heb ik van ieder de verhalen aangehoord. Vrijwel hetzelfde maar steeds vanuit een iets ander perspectief. Het zijn verhalen van verschrikking en onzekerheid. Telkens weer voor ieder de angst over wat hen te wachten zou staan. Het is een geluk dat zij nu hier in Skopje een kleine flat hebben om te wonen.²
Hij brengt een bezoek aan het vluchtelingenkamp Stencovac 2 op tien kilometer van Skopje. Meer dan twintigduizend vluchtelingen in tenten, op een stuk grasland. Het Franse leger voert de regie, de Macedonische militaire politie bewaakt de toegang tot het terrein, dat door prikkeldraad is omgeven. Albanees Macedonische gezinnen houden contact met hun gevluchte familieleden door het hek. De toegang tot het vluchtelingenkamp zelf is hen ontzegd. Intussen raast de Britse premier Tony Blair met loeiende sirenes voorbij.
In een Unicef-tent krijgen kinderen geïmproviseerd les. Korte lessen van een half uur, door Kosovaarse leerkrachten, met Albanees Macedonisch lesmateriaal. Improvisatie overheerst. ³We willen wel maar het ontbreekt ons aan middelen², zegt de Macedonische staatssecretaris van onderwijs. ³De massaliteit overvalt ons. Er zijn ons heel wat beloftes gedaan maar daarvan is nog niet veel terechtgekomen.²
Een gevoel van machteloosheid overvalt ook Hyseni soms. ³Het is woekeren met de ruimte in de vluchtelingenkampen.² Intussen gaat de bouw van tientallen toiletblokken verder, staan mensen in de rij voor de weinige waterkranen en leven families opeengepakt in de groene tenten. Het is warm binnen en de zomer moet nog komen.
De eerste week in Albanië en Macedonië is voor Hyseni een week van
emotionele ontmoetingen en formeel overleg. In hoog tempo wisselen ze elkaar af. ³Niemand weet hoe lang dit gaat duren. Het enige dat we als leerkrachten kunnen doen is proberen de draad weer op te pakken. Laten we hopen dat we weer spoedig naar huis kunnen. Ook al weet niemand hoe dat huis er dan uitziet.²