Aantal thuiszitters opvallend hoog

Nederland telt op dit moment minimaal 111 thuiszittende kinderen in de leerplichtige leeftijd, zo blijkt uit gegevens van leerplichtambtenaren. Het zijn kinderen die op geen enkele school terecht kunnen. Vaak duurt dat meerdere maanden, oplopend tot een half jaar. Iedere thuiszitter is er één teveel, vinden de betrokken instanties. Maar een oplossing is er nog niet.
Een elfjarige jongen van een mlk-school leest in de krant het bericht over een Duitse juf die door een leerling is doodgestoken. Hij neemt een mes mee naar school, bedreigt er leerkrachten en andere kinderen mee en stookt later nog een fikkie in de klas. De jongen wordt onmiddellijk geschorst, hij is een gevaar voor de school. In het zmok-onderwijs zal hij beter kunnen worden opgevangen, maar daar is geen plaats. De jongen zit al maanden thuis. Zijn moeder kan het wel goed met de jongen vinden en wil er graag wat van maken. Daar heeft hij mee geboft. Vaak zitten ouders van thuiszitters met de handen in het haar.
25 Procent van de gemeentes heeft het aantal thuiszitters gemeld, ruim eenderde daarvan heeft te maken met niet-plaatsbare leerlingen. In totaal gaat het om 39 gemeentes met 111 thuiszitters. Het Amsterdamse stadsdeel Osdorp neemt er daarvan al acht voor zijn rekening, zo meldde Het Onderwijsblad 19. De cijfers worden wel wat vertroebeld omdat sommige gemeentes ook wachtlijstkinderen hebben doorgegeven, nuanceert een woordvoerster van de Landelijke vereniging van leerplichtambtenaren (LVLA). Dezen volgen op hun oude school een aangepast programma in afwachting van plaatsing in het speciaal onderwijs. Van de hoeveelheid thuiszitters in de overige 75 procent gemeentes is nog niets bekend.
De LVLA is samen met de onderwijsinspectie, de Vereniging van Nederlandse gemeenten en het ministerie in overleg om een oplossing te vinden. ³Er moet meer geld komen voor meer plaatsen in het speciaal onderwijs, zodat een kind à la minute ergens terecht kan², zegt John Backers, voorzitter van de LVLA. ³Er is leerplicht in Nederland. Het onderwijs zou optimaal moeten zijn en de toegankelijkheid geen probleem, dus zouden er geen wachtlijsten moeten zijn.²

Topje van de ijsberg
Tijdens het eerste overleg in november is afgesproken dat het ministerie gaat onderzoeken of deze redenering klopt. Backers: ³Maar zijn ze onmiddellijk toelaatbaar of is een Œlevertijd¹ legitiem? Daarover praten we in december verder.²
In april heeft de onderwijsinspectie de thuiszitters, die wachten op een plaats op de 2/3-scholen (het zwaardere type speciaal onderwijs, zoals zmok en zmlk) geïnventariseerd. Toen ging het om veertig kinderen. Daarvan konden er 21 door tussenkomst van de inspectie al voor de zomervakantie op de gewenste school geplaatst worden en elf in augustus. Het aantal thuiszitters dat wacht op een plaats in het speciale basis- of voortgezet onderwijs is niet onderzocht.
Woordvoerder van de onderwijsinspectie Klaas Dijkhuis zegt de recente cijfers van de leerplichtambtenaren te kennen. ³Het is een groot aantal², moet hij erkennen, ³maar het is jammer dat de cijfers niet zijn uitgesplitst.² Bijvoorbeeld hoelang zij thuiszitten en hoeveel er op hun oude school in een individueel traject worden opgevangen. ³Elke thuiszitter is er natuurlijk één teveel, dus we zijn wel aan de slag om er iets aan te doen. Maar voor een oplossing is het nu nog te vroeg.²
Het probleem van thuiszitters is niet nieuw. Rotterdam bijvoorbeeld kampt er al jaren mee. De gemeente heeft piektijden van bijna dertig thuiszittende kinderen gekend. Sinds dit schooljaar is in samenwerking met de GGD de Wachtkamer opgezet, een project waar kinderen hun wachttijd kunnen overbruggen met een speciaal programma: gedragstraining, aandacht voor sociale vaardigheden en enig schoolwerk.
In de Wachtkamer is plaats voor twee groepen van acht leerlingen uit het voortgezet onderwijs. Als het er meer zijn belanden zij, alweer, op een wachtlijst. Op dit moment zijn dat er twee. In het primair onderwijs zijn vier kinderen nog nergens geplaatst, een leerling wacht al drie maanden. Het opzetten van de Wachtkamer heeft meer lucht gegeven, maar de beperking van het aantal plaatsen was volgens projectleider Wim Hammer onvermijdelijk. ³Je kunt zoiets niet financieren met een open einde.²
Als oorzaak van het grote aantal thuiszitters noemt Hammer Weer samen naar school (wsns). ³In het streven om het aantal kinderen in het speciaal onderwijs af te remmen, ontstaan er situaties waarvan scholen zeggen: Hier kan ik niks meer mee. Dat betekent voor ons dus zoeken naar een creatieve oplossing.² Hammer erkent dat de nood hoog is. ³Ja, de thuiszitters zijn maar een topje van de ijsberg. Er lopen ongetwijfeld kinderen op school rond, van wie je je afvraagt: wat doen die hier? Maar dat is altijd al zo geweest, dat staat los van het wsns-beleid.²

Ritselen
Opsterland is een gemeente met vijftien dorpen, waar het wsns-beleid al twintig jaar wordt uitgevoerd. Dankzij de kleine klassen kunnen kinderen die extra zorg nodig hebben gemakkelijker worden opgevangen. Ook in Opsterland speelt het probleem van de thuiszitters, op dit moment zes kinderen, die wachten op een plaats op een 2/3-school. Waarom juist daar zoveel thuiszitters? ³Misschien dat wij heel streng meten², oppert leerplichtambtenaar Ria Bos. Maar volgens haar is het eerder een bezuinigingsprobleem. ³De jeugdzorg wordt steeds gekort, net als het onderwijs. Nu ontstaan er ineens gigantische problemen en moeten we gaan bijstellen. Het zmok-onderwijs heeft hier omvangrijke wachtlijsten: zo¹n twintig à dertig kinderen.²
Met het wsns-beleid is de bureaucratie toegenomen, vindt Bos. Alles is tegenwoordig geformaliseerd. ³De mensen van de betrokken instanties kennen elkaar al geruime tijd en daardoor hebben we jaren kunnen ritselen, waardoor er sneller oplossingen kwamen. Dat wordt nu steeds lastiger en dat is jammer voor deze kinderen.²
Net zo min als Rotterdam heeft Almere deelgenomen aan het onderzoekje van de leerplichtambtenaren naar het aantal thuiszitters. ³Het bestand wisselt per maand sterk², verklaart leerplichtambtenaar Bart Verbeek. Maar per jaar komt het neer op zo¹n tien leerlingen, die een week tot maximaal een half jaar thuis wachten op een plaats in het zmok-onderwijs. ³Als gemeente hebben wij daar feitelijk geen invloed op. Het is de verantwoordelijkheid van ouders en scholen om dit in goede banen te leiden.²
Almeerse leerlingen met een zmok-verwijzing kunnen nu alleen terecht in Lelystad of in Amsterdam. De gemeente is al enige tijd bezig een eigen zmok-school op te richten. De school kan waarschijnlijk in augustus 2000 beginnen.
Op korte termijn ziet Verbeek geen oplossing voor het probleem. Hij zegt weleens telefoontjes van radeloze ouders te krijgen, die smeken hun kind zo snel mogelijk op een school te plaatsen. ³Ze uiten ook hun woede, maar wij kunnen geen ijzer met handen breken², zegt Verbeek. ³Soms hebben ouders al een jaar terug van de oude school te horen gekregen dat ze hun kind moeten aanmelden op een andere school. Als ze dan niets doen, kan hun kind niet meteen op een nieuwe school terecht. Ouders hebben hierin ook een eigen verantwoordelijkheid.² Volgens Verbeek zouden ouders veel eerder verplicht moeten worden mee te werken bij moeilijkheden met hun kinderen. Ook zou de capaciteit aan leerkrachten in het speciaal onderwijs en aan medewerkers in de hulpverlening moeten worden uitgebreid.