Geprezen zij Jezus Christus

Leerlingen stormen de trap af. De jongens duwen, lachen, praten. Dan zien ze een leraar en bij toverslag verandert hun gedrag. Ernstig klinkt hun Œgeprezen zij Jezus Christus¹. Het is de officiële groet van leerling tegen docent op het Piarista-gymnasium in Boedapest, Hongarije.

Op het katholieke Piarista-gymnasium van de kloosterorde der Piaristen zitten alleen jongens. Sinds maart dit jaar maakt het gymnasium deel uit van een Europees netwerk, waartoe ook scholen uit Nederland, Frankrijk, Engeland, Duitsland en België behoren. Ons land wordt vertegenwoordigd door het Sondervick-college uit Veldhoven.

De scholen kiezen een thema waaraan door de leerlingen in de verschillende landen wordt gewerkt. Vorig jaar was dat solidariteit. Leerlingen maakten werkstukken en organiseerden acties. Hongaarse leerlingen zetten zich in voor de vluchtelingen uit de Balkan, de leerlingen van het Sondervick-college deden dat voor een groep asielzoekers. Een paar keer per jaar komen de docenten en rectoren van het netwerk bijeen voor overleg. Dit najaar waren ze in Veldhoven. Agota Lazar, docente Duits, vertegenwoordigde er samen met een collega het Piarista-gymnasium. Niet omdat ze rector is, maar omdat ze Nederlands spreekt. De directeur van haar school, een wiskundige, spreekt geen woord buiten de deur.

Agota Lazar: ³Voor jullie is het misschien onbegrijpelijk dat een rector van een middelbare school kan functioneren zonder zijn talen te kennen, maar dat is te wijten aan het communisme. Russisch was verplicht, je kreeg dat acht jaar lang. Andere moderne talen kregen weinig aandacht en bleven theoretisch.² Ook het feit dat Lazar als Hongaarse Nederlands heeft gestudeerd, heeft te maken met politieke omstandigheden: ³Ik studeerde eind jaren tachtig Russisch en Duits. Toen duidelijk werd dat het communisme voorbij was, liet ik Russisch vallen en koos voor Nederlands. Een andere Germaanse taal, dat leek me logisch.²

Lazar heeft zelfs lesgegeven in het vak Nederlands op een protestants lyceum in Boedapest, dat sterke banden met Nederland had. In ruil voor alle financiële hulp zette de school Nederlands op het rooster.

Discipline

Dit jaar kreeg de docente Duits een baan op het Piarista-gymnasium. Een wereld van verschil, vindt ze: ³Op deze school heerst enorme discipline. Leerlingen staan op uit hun bank als een leraar de klas binnenkomt. In de les let iedereen op. Ik denk dat het hier nog net zo gaat als honderd jaar geleden.² Lachend: ³Op één ding na natuurlijk. Nu zie je tussen al het zwart van de paters ook bloemetjesrokken en vrijetijdsbroeken. Want ook leken kunnen hier tegenwoordig lesgeven.²

Toch bepalen de paters met hun soutanes, de lange zwarte gewaden met wit boord, nog sterk de sfeer in de gangen. De school is rooms en dat ruik je: aan de wierookgeur in de kapel, waar het begin van het schooljaar net is gevierd. Je hoort het: aan het zangerige Onze Vader waarmee de schooldag geopend en afgesloten wordt. En je ziet het: aan het portret van de paus in de leraarskamer, de crucifix in ieder lokaal en de ernstig kijkende heiligenbeelden in de gangen.

Istvan Havas, docent Frans en coördinator internationalisering, legt uit: ³De beelden zijn terechtgekomen op de gang, omdat de kapel te klein is. In 1952 hebben de communisten ons oude schoolgebouw geconfisqueerd. Dat was veel groter.² De communisten hebben het daarbij gelaten, want de school mocht wel blijven bestaan. Het was een grote uitzondering: slechts acht katholieke scholen werden in die periode gedoogd.

Agota Lazar: ³Het was een school met een stempel erop. Alleen de zonen van adel of, zoals men dat noemde, van staatsvijanden kwamen hier. Zij werden niet toegelaten op de openbare scholen. Met het diploma van deze school was je verdacht. Je was levensbeschouwelijk van de verkeerde kant. Dus kon je alleen ingenieur worden of medicijnen studeren. Rechten studeren of leraar worden was uitgesloten. Dan zou je immers andere mensen kunnen beïnvloeden.²

Zo impopulair als de school in de communistische tijd was, zo populair is die nu. Istvan Havas vertelt dat er bijna vijf keer zoveel aanmeldingen zijn als de 400 leerlingen die de school kan aannemen.

Computerkunde

Dus vindt selectie plaats. Iedere leerling moet een bewijs van goed gedrag vanuit de parochie laten zien. Daarop vermeldt de pastoor of de betreffende jongen regelmatig naar de kerk gaat en aanwezig is geweest bij de catechismuslessen.

Door de teloorgang van het communisme is er behoorlijk wat losgemaakt in het onderwijs. Staatscontrole heeft plaatsgemaakt voor vrijheid. Ondanks de vele goede kanten signaleert Agota Lazar toch ook enkele negatieve effecten: ³De studiekeuze van leerlingen wordt grotendeels bepaald door het salaris dat ze later met hun vak kunnen verdienen. Dus kiezen ze en masse voor computerkunde en wil niemand meer leraar worden. Vroeger verdiende iedereen evenveel. Nu zien ze dat je met bepaalde beroepen snel rijk kunt worden. Terwijl een gezin waarvan vader èn moeder in het onderwijs werken, onder het minimuminkomen zit.²

Ook inhoudelijk is er veel veranderd. Bestonden er tijdens het communisme in heel Hongarije dezelfde lesmethodes, nu is het mogelijk dat men op één school voor hetzelfde vak in de eerste klas de ene methode gebruikt en in de tweede een andere. Agota Lazar: ³Na zoveel jaar aan de leiband gelopen te hebben wil iedere docent nu zijn eigen methode kiezen. Maar dat werkt natuurlijk niet. Ouders klagen al over de hoge kosten van al die nieuwe boeken. Net als op veel andere gebieden is de vrijheid doorgeslagen en moeten we nog leren daarmee om te gaan.² Vervolgens relativeert zij: ³Aan de andere kant is de modernisering soms zo oppervlakkig. Onze nieuwe methode Duits heeft een flitsende kaft en in de tekst is iedere Trabant door een Mercedes vervangen, maar verder is de oubollige tekst van dertig jaar geleden onveranderd gebleven.²

De verandering van klassikaal lesgeven naar meer zelfwerkzaamheid van de leerling blijkt eveneens minder diepgaand. Net als in Nederland kun je aan didactische idealen makkelijk ontsnappen. Tijdens de tweede les Frans van Istvan Havas zijn er gewoon kopietjes gemaakt van de oude methode: het hele lesuur oefenen de leerlingen klassikaal hun uitspraak. Moeilijk is het wel, want de Franse dichter Rimbaud wordt keer op keer verbasterd tot de Amerikaanse actieheld Rambo.