Meer een man van praten dan van schrijven

Zijn vertrek bij de AOb en zijn aantreden bij de PvdA, het loopt allemaal in elkaar over, qua tijd, maar ook qua gevoel. Gedurende de acht jaar van zijn voorzitterschap is Jacques Tichelaar ook wel bedreigd. "Toen dacht ik altijd, het blijft bij woorden, ze doen het niet. Nu weet ik dat niet zo zeker meer", zegt hij.

Brieven, e-mails, telefoontjes met bedreigingen, ze spelen deze dagen weer door het hoofd van Jacques Tichelaar. Zoals de oudere leraar die aan de vooravond van een afschaffing van de gunstige afvloeiingsregeling voor 55-plussers zinnen produceerde met 'als je dát morgen nog verdedigt, als je morgen haalt...' Hij herinnert zich meer van soortgelijke uitingen. "Naarmate het dichter bij huis, bij je familie komt, wordt het ernstiger. De honden lusten er soms geen brood van, maar altijd hield ik mezelf voor dat deze hoogopgeleide mensen zoiets alleen maar zeiden omdat de emoties hoop opliepen, dat ze natuurlijk morgen weer bij zinnen zouden zijn. Tot nu toe was dat in mijn geval ook zo."
Fysieke aanvallen bleven uit, de verbale aantijgingen sneden soms diep. "Iemand siste mij toe dat ik een overloper was nadat bekend was geworden dat ik kandidaat voor de PvdA zou zijn. Dat grieft mij enorm, ik heb wel 12,5 jaar vanuit de bond mij ingezet voor de leden en voor het onderwijs. Als Kamerlid heb je een andere verantwoordelijkheid." Een van Tichelaars voorgangers, Evert Steenbergen, combineerde in het begin van de jaren zeventig zijn Abop-voorzitterschap zelfs met een lidmaatschap van de Eerste Kamer, voor de PvdA.
Tichelaars drijfveren liggen in het wegwerken van maatschappelijke achterstanden, zoals op de openbare school in Leeuwarden waar 'alle denkbare sociale problemen samenbalden' toen hij daar eind jaren zeventig werkte en lid werd van de ABOP. Als districtsbestuurder in Friesland heeft hij veel actie gevoerd voor het behoud van kleine scholen. "Toen ging het om het primair onderwijs, de school als zelfstandige eenheid. Dat wordt nu heel slim opgelost door bestuurlijke samenwerking, want ik vind nog steeds dat de school voor de sociale samenhang in dorpen even belangrijk is als de bank."
Bang dat mensen hem als Kamerlid voor altijd citaten zullen nadragen uit zijn vakbondstijd is hij niet. "Wim Kok kwam immers ook van de FNV." Al voelt hij weinig voor wat hij noemt de Adelmund-variant, waarin een voormalig vakbondsbestuurder later als Kamerlid moet verdedigen wat de bond verwerpt. Tijdens een wao-debat barstte Karin Adelmund in tranen uit door de aanhoudende confrontaties met het FNV-standpunt. Voor Tichelaar dus in principe geen woordvoerderschap voor onderwijs, hoewel hij op de PvdA-lijst ruim boven de onderwijswoordvoerder Marleen Barth staat, die vier jaar geleden op 14 binnenkwam en die nu is geduikeld naar plaats 32.

Goudschaaltje
De actuele situatie brengt hem tot de verzuchting: "Ik ben altijd iemand van recht-toe-recht-aan geweest in m'n taalgebruik. Ik hoop niet dat de consequentie van dit alles is dat politici en anderen met een publieke functie hun woorden op een goudschaaltje moeten gaan wegen."
Dat zou lastig zijn voor het Kamerlid, want hij bedient zich van een taalgebruik waar een VVD-voorzitter jaloers op zou worden. 'Straks gaat de minister nog voorschrijven hoe bij gym een koprol gemaakt moet worden', zei hij ooit naar aanleiding van de kerndoelen.
Meer een man van praten dan van schrijven, karakteriseert zijn voorganger Ella Vogelaar, tegenwoordig projectleider inburgering. "Sterker nog", zegt AOb-hoofdbestuurder Marten Kirzc, "Als hij voor een zaal zit is het twintig procent woorden, de rest is fysieke aanwezigheid. Jacques heeft een enorm handelingsrepertoire. Als hij vindt dat hij gelijk heeft, kan hij zo overtuigend met die worstenvingertjes op de tafel trommelen voor een zaal met knorrige types."
Vogelaar beschouwt Tichelaar als 'een maatje'. Samen met hem - de drie overige bestuurders stapten tegelijkertijd op - heeft zij indertijd het rapport De bedrijvige school verdedigd. En dat was bepaald niet eenvoudig, want de leden waren op z'n zachtst gezegd weinig ontvankelijk voor de ideeën. Achteraf constateren zowel Vogelaar als Tichelaar dat De bedrijvige school alsnog aardig is aangeslagen.
Critici, onlangs nog in NRC Handelsblad, stellen dat onder Tichelaar weinig visionaire geschriften verschenen zijn over de toekomst van het onderwijs. "Strategen van de koude grond", noemt hij deze criticasters afkomstig uit de vroegere, gepolitiseerde Abop, die samen met de tamelijk a-politieke NGL tot AOb is gefuseerd. "Toen ik pas gevraagd werd of ik ook vijanden had, zei ik dat die vooral binnen de eigen organisatie te vinden zijn."
Tichelaar vindt namelijk dat het in zijn geval geen pas gaf met allerlei zware onderwijsinhoudelijke standpunten op de proppen te komen. "Ik ben me als geen ander bewust dat de standpunten van de AOb wel eens die scherpte misten die je van de grootste onderwijsvakbond zou verwachten. Maar met de fusie van Abop en NGL kwamen twee uitersten bij elkaar. Het is wel eens vergeleken met een paars kabinet, links en rechts in politiek opzicht. Ik heb het als mijn opdracht beschouwd de samensmelting goed te laten verlopen." Hij wilde daarom min of meer boven de gescheiden bonden staan en heeft zich zorgvuldig gehoed te veel op te treden als exponent van de vroegere Abop. "Een eenzame positie ja, maar net als Kok? Nee, alsjeblieft, vergelijk me niet met Kok."
Behalve in politiek opzicht verschilden de fusiepartners ook op het organisatorische vlak sterk, de Abop met bezoldigde bestuurders, met districten en afdelingen, het NGL veel losser met vrijwilligers en bestuurders die na acht jaar terug de school in gingen, trouwens precies de tijd die Tichelaar als voorzitter heeft gezeten. Het NGL was niet bij een vakcentrale aangesloten en kende een onderverdeling naar denominatie, de Abop stond voor openbaar en algemeen bijzonder onderwijs. Ook getalsmatig liepen de verhoudingen scheef, het NGL had nog niet de helft van het aantal Abop-leden. Afgaande op de uitspraak van Marten Kircz, afkomstig uit NGL-kring en daarom nog altijd een gedeelte van de week voor de klas als leraar Nederlands, is het Tichelaar gelukt al deze verschillen te overbruggen. "Wij hebben nooit het Calimero-gevoel gehad, dat wij als stropdassen bij de tuinbroeken mochten zitten luisteren." Tichelaar: "Al die jaren na de fusie heb ik geprobeerd het vertrouwen van de NGL'ers te behouden, om die mensen niet te bruuskeren die bang waren dat zij ondergesneeuwd zouden raken. Zo zit ik niet in elkaar", zegt hij waarbij met zijn Friese spreekstijl de nadruk legt op 'in'. Nu de samensmelting grotendeels is voltooid, vindt hij het goed dat zijn opvolger en ex-NGL'er Walter Dresscher aan een scherpere profilering van de AOb kan gaan werken.
Een tweede fusie, of beter gezegd federatieve samenwerking, met de ambtenarenbond Abvakabo werd nooit geëffectueerd. Op het laatste nippertje liepen de onderhandelingen stuk. Terugkijkend vindt Tichelaar een samengaan in principe nog altijd een goed idee. "Wij vonden en vinden dat leden gebaat zijn bij een zo laag mogelijke contributie en een zo hoog mogelijke dienstverlening. De schaal van 73.000 leden kent daarbij enige beperkingen, uitbreiding zou dus goed zijn. Achteraf heb ik alleen enige spijt dat we niet eerder in de onderhandelingen zo scherp tegenover elkaar hebben gestaan, zodat ze eerder geknapt waren."

Popconcert
Met zijn persoonlijk leven heeft Tichelaar nooit te koop gelopen. Toen NRC Handelsblad onlangs een curriculum vitae van hem afdrukte, bevatte dat voor zijn AOb-secretaresse Marja van den Dungen nog enkele verrassingen. En zij weet al meer dan de meeste mensen van hem, zoals dat hij van oosters eten houdt en van de Stones. "We gingen wel eens naar een popconcert, als cadeautje voor mijn verjaardag bijvoorbeeld." Zij weet ook dat hij door de belangstelling voor het persoonlijk leven van anderen veel voor elkaar heeft gekregen, een vrolijk contact met een secretaresse, een felicitatie bij de verjaardag, betekent een snellere doorgang naar de baas. Van den Dungen ziet er niets berekenends in. "Nee, dat kun je niet spelen. Hij heeft van nature een oprechte belangstelling voor mensen. Hij is ook liever in het gezelschap van drie mensen dan van één."
Dus even de proef op de som, wanneer is (demissionair) minister Loek Hermans jarig? "Op 23 april", weet Tichelaar prompt, "Ik heb nog meegewerkt aan een video ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag, maar die heb ik nog niet gezien." Laat niemand denken dat de VVD-politicus en de PvdA'er samen gezellig paars hebben zitten doen, zoals wel eens is gesuggereerd, want ze komen niet bij elkaar over de vloer, maar er zijn de afgelopen vier jaar wel veel contacten geweest, ook informele. "Dat heb ik altijd zeer gewaardeerd", zegt Hermans, "dat hij op momenten heel fel tegenover mij stond, maar dat we na zo'n directe frontale aanval toch weer op het persoonlijke vlak goed met elkaar konden omgaan. We hebben allebei te veel hart voor het onderwijs, denk ik, om de verhoudingen te zeer te vertroebelen, we moesten hoe dan ook verder, ieder vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid."
Jacques Tichelaar zegt bij zijn vertrek het meest de mensen te zullen missen. "En dan vooral de sfeer van de vakbeweging, de solidariteit zowel binnen de bond als binnen de vakcentrale. Er mag interne strijd zijn, als zich een vijand van buiten meldt, sluiten de rijen."
Over zijn erfenis bij de AOb doet hij geen uitspraken. "Laat anderen maar over mijn nalatenschap oordelen." Verwachtingen heeft hij te meer: "Je kunt erop wachten tot er een beroepsvereniging ontstaat, zoals die al voor schoolleiders is ontstaan."

"Ik zit bij een partij waar veel broeit onder de mat'

De dag voor de verkiezingen op de gang in het AOb-pand in Utrecht. "En wat ga jij stemmen Jacques?", vraagt een medewerker pesterig nadat de Partij van de Arbeid in de peilingen voor het eerst zo laag staat dat de toekomstige zetel van de net vertrokken AOb-voorzitter Jacques Tichelaar in gevaar komt. "CPN kan niet meer, hè?", luidt het antwoord van nummer 25.

Het klinkt alsof Tichelaar zich niet al te sappel maakt over de mogelijkheid dat hij op een onverkiesbare plaats staat, terwijl hij officieel ontslag heeft genomen bij de AOb. Die indruk klopt. Hij voelt zich hoe dan ook verzekerd van een plaats in de nieuwe fractie. "Ik maak me geen zorgen over het feit dat ik straks zonder werk zou kunnen zitten. Mijn inschatting is dat de eerste dertien, veertien kandidaten op de lijst politieke consequenties zullen trekken of moeten trekken uit een grote verkiezingsnederlaag. Melkert kan natuurlijk niet aanblijven en de oud-bewindslieden ook niet. Zo iemand als Eveline Herfkens, die gaat gewoon het internationale circuit weer in, die blijft niet in de Kamer."
Mondjesmaat heeft hij contact gehad met de partij, waarvoor hij de afgelopen weken campagne heeft gevoerd. Meest nog telefonisch via het partijbureau, dat gevestigd is in het vroegere Abop-pand aan de Herengracht in Amsterdam. "De fractie trekt de scheidslijn heel scherp; de huidige leden zijn gekozen, de nieuwe nog niet." Aangezien hij tot de nieuwkomers behoort geeft hem dat soms een gevoel buitengesloten te zijn, terwijl hij eveneens het gevoel heeft dat hij alles te maken heeft met de actuele politieke situatie die deze dagen nogal turbulent en ongewoon is: de gemeenteraadsverkiezingen met het voor PvdA-leider Melkert desastreus verlopen lijsttrekkersdebat, de verpletterende polls, de val van het kabinet, de moord op Fortuyn, het afblazen van de campagne. Hij verneemt de berichten meestentijds zoals iedere Nederlander, soms treedt een belcircuit in werking. "Mijn vingers jeuken. Als ik in de positie van Melkert zou zitten, zou ik handelend optreden, het voortouw nemen. Ik had de club allang bij elkaar geroepen. Ik snap best dat dat lastig is, omdat de nieuwe kandidaten nog geen positie hebben en het gaat om 75 mensen op de nieuwe lijst, terwijl van de huidige fractie niet iedereen terugkomt, maar toch." Relativerend laat hij er meteen op volgen: "Nou ja, misschien onderschat ik de complexiteit, ik zit tenslotte nog niet bij de club, ik kijk nog van buiten naar binnen. Maar het is niet prettig als je wordt aangesproken als toekomstig Kamerlid, zoals na dat drama van het lijsttrekkersdebat, terwijl je nergens bij betrokken wordt."

Blokvorming
Incidenteel heeft hij wel eens contact met andere nieuwkomers, de bijeenkomsten uit de beginperiode van de kandidaatstelling zijn gestopt. "Ik hou niet van blokvorming, dat zou je krijgen als je doorging met die bijeenkomsten; wij de nieuwelingen tegenover de zittende fractieleden."
De avond van de verkiezingen is hij op de partijbijeenkomst in Paradiso in Amsterdam. Na de toespraak van Melkert is hij vertrokken. Diens prompte aftreden als fractievoorzitter was hem niet aangekondigd. "Volgens mij wist haast niemand het, ook de partijprominenten niet, ik zag de verbazing op hun gezichten. Ik zit bij een partij waar veel broeit onder de mat."
Zelf was hij temeer verbaasd toen hij begreep dat Melkert wel in de Tweede Kamer wilde blijven. "Dat is toch vreselijk voor z'n opvolger. En hoe kan die man nou op den duur geloofwaardig woordvoerder worden voor een of ander klein beleidsterrein?"
Zijn mening over de gang van zaken weegt donderdag 16 mei nog altijd niet mee, voorlopig is hij niet gekozen nu de partij 23 zetels krijgt. Twee mensen zullen moeten opstappen voordat hij aan zijn nieuwe werkkring kan beginnen. Over het opstapgedrag van de gekozenen denkt hij nu iets anders. "Als ik op nummer dertig had gestaan, was ik meteen ander werk gaan zoeken."
Gedurende de hele autorit woensdagavond van Paradiso naar huis in Friesland heeft hij getelefoneerd, hij werd gebeld door journalisten. Die wilden allemaal de reactie van een net-niet-gekozene. De volgende dag hoeft hij dus niet naar Den Haag voor de eerste fractievergadering. Thuis krijgt hij die donderdag te horen dat de partij mensen als Jacques Tichelaar van wie het waarschijnlijk is dat zij toch binnenkort Kamerlid worden, zoveel mogelijk bij de zaken zal betrekken.
Niettemin zit hij thuis en hoort daar dat oudgediende Jan Pronk opstapt, nummer 24 op de lijst Kamerlid Saskia Noorman-Den Uyl kan toch aanblijven. De verwachte uittocht daarna blijft voorlopig uit, de Netelenbossen en Adelmunden blijven zitten. Het hele pinksterweekend blijft de situatie onveranderd. Jacques Tichelaar staat klaar in de PvdA-fractie te stappen, maar hij heeft geen zetel. En geen stem in de besluitvorming. Pas de dinsdag na Pinksteren, als de fractie weer zonder hem vergadert, wordt duidelijk dat staatssecretaris Margo Vliegenthart zich terugtrekt. Dan is nog even het wachten op de Kiesraad, want als er PvdA'ers met voorkeurstemmen zijn gekozen die lager geklasseerd staan, mag nummer 25 zijn plaats niet innemen. Rond het middaguur krijgt hij thuis het laatste verlossende telefoontje: Jacques Tichelaar (49) kan donderdag 23 mei beëdigd worden. En hij vertrekt voor de benodigde formaliteiten naar Den Haag. Voor het laatst met de auto, als Kamerlid krijgt hij een OV-jaarkaart. Eerste of tweede klas? "Geen idee."