- blad nr 5
- 11-3-2000
- auteur . Overige
- Column
Karaktervorming
Tegelijk met dat multiculturele drama is er iets anders aan de hand. Dat zou je een algemene aantasting van waardigheid kunnen noemen. Die doorkruist als het ware het multiculturele drama. De Engelse psycholoog en socioloog Richard Sennett schreef er een boek over: The corrosion of character, uitgegeven bij Norton, 1998. Dat gaat over de gevolgen van zeg maar de nieuwe, flexibele en veeleisende economie voor het leven en vooral de Rkaraktervorming1 van de hedendaagse mens. Het laat ook zien hoe dat op migranten nog weer een ander effect heeft dan op autochtonen. Een verpletterend boek, dat u niet kunt laten liggen. Het nodigt uit tot diep nadenken over wat er gebeurt met de leerlingen die wij vormen, met hun ouders, met onszelf en met de maatschappij om ons heen. De kern is dat wij weliswaar de illusie hebben te leven in een vrije, welvarende wereld waarin we zelf allerlei keuzen kunnen maken bijvoorbeeld over de normen en waarden die wij aan een volgende generatie willen overdragen maar dat wij door de nieuwe en steeds weer veranderende werkomstandigheden behoorlijk de greep op die Rkaraktervorming1 zijn kwijtgeraakt. Sennett illustreert dat aan de hand van concrete lotgevallen van werkende mensen die proberen hun kinderen zo goed mogelijk op te voeden. Het is allemaal heel onthullend, toch herkenbaar en daarom nogal verontrustend. We moeten, als je Sennett in zijn analyse volgt, op zoek naar nieuwe manieren van karaktervorming. En daarbij kunnen we dus juist niet volstaan met alleen maar vooruitkijken. Nee, het gaat om een cultuurhistorische herinterpretatie van hoe we in onze verschillende culturen met karaktervorming bezig zijn geweest en wat daarvan het goede is dat we in voortdurende discussie, met elkaar en naast elkaar zouden willen behouden.
In verband met ons multiculturele drama is het hoofdstuk over vader Enrico en zoon Rico migranten in Boston verhelderend. Het heet Losgeraakt. Vader Enrico werkte als schoonmaker. Dat was geen spannend werk, maar wel werk dat door de zekerheid van vaste inkomsten en een stabiele werkkring de mogelijkheid bood iets op te bouwen: sparen voor een eigen huis en voor een goede opleiding voor zijn kinderen. Zijn zoon Rico heeft die opleiding inderdaad genoten. Sociaal gezien is hij gestegen, zijn vrouw heeft ook een goede baan en zijn kinderen zijn kansrijk geworden. Maar in een gesprek met Sennett vertelt Rico hoe moeilijk het is zijn kinderen op te voeden met de normen en waarden die hij van huis uit heeft meegekregen en die hij zou willen behouden, zoals loyaliteit, compassie en solidariteit. Het probleem is dat die waarden, die nog wel bestonden in de dagelijkse werkervaringen van zijn vader, in die van Rico en zijn vrouw abstracte grootheden zijn geworden. Zoals de moderne werknemer betaamt, voelen zij zich verantwoordelijk voor hun eigen leven, passen zij zich aan elke reorganisatie aan en verhuizen ze als ze een nieuwe baan vinden. Maar intussen dreigen ze door die voortdurende veranderingen hun greep te verliezen op wat ze eigenlijk willen en waar ze voor staan. En dat heeft zijn weerslag op de opvoeding. Aan alleen een uitleg van het begrip Rloyaliteit1 heeft een kind niet genoeg. En ook al proberen de ouders dat voor te leven, dan nog is er een buitenwereld waarin die waarden steeds ondergeschikt worden gemaakt aan een Rflexibele1 economie. Waarin zelfs niet meer de waarde van een Rgoed product1 telt, maar de verandering zelf de (lege) norm is geworden die de aandeelhouders tevreden moet stellen.
Dit overkomt ons allemaal en het heeft binnen elke cultuur zijn eigen drama, maar voor migranten is het vaker een dubbel drama. Dus zonder analyses als die van Sennett valt het multiculturele drama moeilijk te doorgronden, laat staan een multiculturele samenleving vorm te geven.