- blad nr 9
- 4-5-2002
- auteur R. Sikkes
- Redactioneel
Kloof tussen vraag en aanbod personeel blijft
Tussen vraag en aanbod van personeel in het onderwijs blijft de komende jaren een forse kloof gapen, zo maakt minister Hermans duidelijk in een brief aan de Tweede Kamer. Vooral in het voortgezet onderwijs en de bve-sector gaat het de komende jaren knellen. Maar volgens de minister is een algemene aanpak van het lerarentekort voor het hele onderwijs overbodig. Hij wil maatwerk en somt in zijn brief Voortgang maatwerk op de valreep van zijn ambtsperiode nogmaals een reeks mogelijkheden op om meer mensen voor de klas te krijgen.
Om te beginnen gaat Hermans het doorwerken boven de 61 jaar stimuleren. Met de onderwijsorganisaties is afgesproken dat er een bonus komt voor wie voor de klas blijft staan, een bonus die wordt uitgekeerd in de vorm van een hoger pensioen. Ook kan iemand zijn bonus gebruiken om iets later maar met een hogere fpu-uitkering te stoppen. Uitzendorganisatie Onderwijs BV gaat intensief werklozen en gedeeltelijk arbeidsongeschikten bemiddelen. In de sector beroepsonderwijs en volwasseneneducatie wordt verder gepraat over mogelijkheden van opleidingen voor leraren binnen de school. In het voortgezet onderwijs wordt geprobeerd om bedrijven en scholen aan elkaar te koppelen om een deel van de lessen door werknemers van buiten het onderwijs te laten verzorgen. En tenslotte wil Hermans met de universiteiten verder werken aan het plan om assistenten in opleiding zowel voor als na hun promotie te interesseren voor een baan voor de klas.
Het zijn geen van alleen splinternieuwe maatregelen, allemaal zijn ze of al aangekondigd of besproken in de Tweede Kamer bij het verschijnen van Maatwerk III. De cijfers die het ministerie presenteert laten echter zien dat er nog een kolossale wervingsinspanning gepleegd moet worden om alleen al aan voldoende leraren te komen - nog los van de honderden directeuren en oop'ers die nodig zijn.
Blijvende krapte in het onderwijs
po vo en bve
Vraag leraren 2002-2006 24.000 25.000
Aanbod opleidingen 16.000 6.000
______ - ______-
Te werven 8.000 19.000
Als procent van totaal 2% 5%
(bron: OCW Voortgang maatwerk)
Hermans laat zich echter niet uit het veld slaan door zulke cijfers. De afgelopen jaren is het immers ook gelukt om bijna 31.000 mensen voor het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en de bve te werven. Slechts een deel daarvan kwam van de opleidingen (12.000), een veel groter aantal bestond uit herintreders of het uitbreiden van bestaande banen (19.000). Bronnen, die volgens het Sector Bestuur Onderwijsarbeidsmarkt aan het opdrogen zijn. Of het in de komende jaren opnieuw lukt om zoveel mensen voor de klas te krijgen is daarom uiterst onzeker. Reden waarom SBO onlangs in Agenda 2006 voor een integraal, grootscheeps offensief pleitte om het lerarentekort aan te pakken.
Hermans kijkt echter vooral terug en telt zijn zegeningen van het moment. Hij ziet allerlei positieve ontwikkelingen. Om te beginnen is geprobeerd om het beschikbaar potentieel aan leraren beter te benutten. Zo zijn herintreders, werklozen en wao'ers gestimuleerd om terug te komen voor de klas en blijkbaar met groot succes. Verder is er gewerkt aan het uitbreiden van bestaande banen en het verzilveren van de adv. De zij-instroom begint eindelijk op stoom te komen. De start van dit nieuwe opleidingstraject was moeizaam, maar begint nu echt mee te tellen. Waren er in juli 2001 op de basisscholen nog maar 400 zij-instromers, in december waren dat er al 550. In het voortgezet onderwijs gaat het nu om 200 mensen, terwijl in de bve-sector inmiddels 680 zij-instromers aan de slag zijn. Verder wordt veel werk opgevangen door klassenassistenten. Hun aantal steeg van 750 in 1998 naar 3150 in februari 2002. Het voortzetten van al die lijnen, gecombineerd met het bestrijden van het ziekteverzuim, zal volgens Hermans verlichting brengen. Tenslotte heeft de nieuwe onderwijs-cao 'een flinke bijdrage geleverd aan de wervingspositie'.
Tekorten erger en overal
Het onderzoeksbureau Regioplan heeft in basis- en voortgezet onderwijs en bve gekeken naar het aantal vacatures en noodoplossingen. Het beeld dat daaruit voortkomt is niet erg vrolijk. Het lerarentekort doet zich inmiddels in bijna het hele land voor. Ook in het noorden, tot voor kort een oase van rust als het gaat om de balans tussen vraag en aanbod, drogen de bronnen voor nieuwe leraren op. Vooral op zwarte scholen, scholen voor speciaal onderwijs en in het vmbo nemen de vacatureproblemen in rap tempo toe, zo blijkt uit een vergelijking van de arbeidsmarktbarometers van dit en vorig jaar.
Basisonderwijs
Een gemiddelde basisschool had in het najaar van 1999 34 uur aan vacatures, zeg maar een fulltime leraar. In 2001 was dat al opgelopen tot 65 uur, ruwweg twee volledige leerkrachten. Een steeds groter deel van de vacatures wordt niet opgevuld. Bleef in 1999 uiteindelijk maar gemiddeld drie uur onbezet, een middagje les, inmiddels moet de gemiddelde basisschool het twee volle dagen zonder leerkracht doen.
Regioplan maakt duidelijk dat de pijn niet evenredig verdeeld is. Weliswaar begint ook het noorden van het land het lerarentekort echt aan den lijve te voelen, de grootste problemen liggen toch in het westen van het land en daar weer bij scholen met veel achterstandsleerlingen en het speciaal onderwijs. Daar gaat het gewoon om een, twee of drie leerkrachten op het totaal van een team. Klassen naar huis sturen gebeurt weinig, er wordt vooral gezocht naar mogelijkheden om iemand voor de klas te zetten. Dus neemt de directeur waar, staat de intern begeleider voor de klas, of wordt een assistent of een leraar in opleiding (lio) ingeschakeld voor de opvang.
Voortgezet onderwijs en bve
In oktober en november 2000 kwam Regioplan slechts 32 openstaande banen tegen. Blijkbaar waren scholen na een moeizame start er toch in geslaagd mensen te vinden. Die situatie is nu volledig veranderd. De meetperiode is weliswaar met een maand verlengd - maar nu komt Regioplan voor het najaar van 2001 uit op 1220 nog openstaande banen, samen goed voor 610 fte. Dat is iets minder dan bij de start van het schooljaar - zo juicht het ministerie van OCW - maar steekt schril af bij de meting van vorig jaar. Blijkbaar lukt het niet om voldoende mensen te vinden. Het gevolg van de vacatures is dat veel lessen uitvallen, ongeveer de helft. Opnieuw zijn de problemen het grootst bij zorgscholen; zwarte scholen, het vmbo en scholen voor speciaal onderwijs. In de bve-sector lukt het de roc's wel om mensen te krijgen. In het najaar ontstonden bijna 490 vacatures, maar het merendeel daarvan werd ook weer opgevuld. Aan het einde van het derde kwartaal waren er ongeveer zestig openstaande banen. Als er geen leraren zijn, worden de lessen op roc's meestal waargenomen door anderen of uitgesteld tot het moment dat er wel weer leraren zijn.
Het percentage onvervulde vacatures in het basis- en speciaal onderwijs is in twee jaar tijd verdubbeld. Tel daarbij nog op dat het aantal vacatures fors is toegenomen, dan wordt uit studies van onderzoeksbureau Regioplan duidelijk dat de situatie penibel wordt. Vooral scholen in het westen en daarvan weer achterstandsscholen hebben grote moeite om aan personeel te komen. Maar ook in het noorden van het land blijven tegenwoordig banen voor korte of langere tijd openstaan.