Wat je hoort is werkgeruis

Door de nieuwe werkvormen van de tweede fase zou het in theorie onrustiger moeten worden in de scholen. De leerlingen werken immers meer zelfstandig, in groepjes binnen en buiten de klas en in de mediatheek, en kunnen zich gemakkelijker onttrekken aan toezicht. Het Nijmeegse Montessoricollege heeft daar geen last van. "Als je leerlingen meer eigen verantwoordelijkheid geeft, nemen ze die ook."

Op de werkvloer in de centrale ruimte van het Montessorcollege in Nijmegen zitten leerlingen braaf in groepjes te werken. De balie waarachter een medewerkster zou moeten zitten die toezicht op de werkvloer houdt is leeg, maar dat geeft niets. Want aan de tafels voor zes personen wordt beschaafd geschreven en gepraat. En de gesprekken gaan bovendien, zo te horen, over schoolwerk.
Ook in de mediatheek wordt druk gewerkt, al is hier wel toezicht. Een leerling krijgt te horen dat hij niet met twee medeleerlingen tegelijk achter één computer moet zitten. De reactie 'Maar het moet voor een werkstuk' kan de mediatheekmedewerker niet vermurwen: 'Het mag niet, klaar uit'. Het is het enige dissonantje.
De scholengemeenschap heeft als montessorischool het zelfstandig werken hoog in het vaandel staan en werkt al jaren volgens de filosofie van de tweede fase. Nu ja, dé tweede fase? Want die bestaat niet, zo blijkt uit het rapport dat het Tweede Fase Adviespunt onlangs aan staatssecretaris Adelmund stuurde. Medewerkers van het adviespunt bezochten vijftig scholen en zagen dat de tweede fase overal anders wordt ingevuld. Ze turfden veel verschillende soorten lessen, zoals traditionele lesuren, begeleidingsuren, zelfstudie-uren en keuzewerktijd. Soms hadden de leerlingen er veel keuzevrijheid en soms heel weinig.
De tweede fase heeft op het Montessoricollege geleid tot een aantal nieuwe lesvormen. Zo is er de collegeles, die soms de vorm heeft van een hoorcollege met maximaal veertig leerlingen en soms de vorm van een kleinere, traditionele les. De docent neemt er het initiatief en de leerlingen vormen een homogene groep, van vier havo tot zes vwo.
Daarnaast is er de begeleidingsles, waarin niet de docent maar de leerlingen het initiatief nemen. Ze kiezen een vak waarin ze begeleiding willen krijgen en zitten er met medeleerlingen van andere schooljaren en door elkaar. Daarnaast is er de keuze-werktijd die leerlingen naar eigen inzicht mogen besteden, en kunnen ze ook terecht op de eerdergenoemde werkvloer.

Geen zin
Door de nieuwe werkvormen zou het in theorie onrustiger in de school moeten worden. Want er is meer variatie in soorten onderwijs en als de leerlingen niet langer met z'n allen in de klas zitten, zijn er meer leerlingbewegingen door de school. Orde houden zou in de tweede fase een probleem kunnen zijn.
Dat is het echter voor het Montessoricollege niet. Want doordat de leerlingen meer verantwoordelijkheid hebben gekregen en meer eigen keuzes kunnen maken, zijn ze meer gemotiveerd. "Als je leerlingen meer verantwoordelijkheid geeft, nemen ze die ook", zegt locatieleider Jan Triepels. "En als leerlingen op een plek zijn waar ze graag willen zijn, wordt het houden van orde een veel minder groot probleem. Natuurlijk kunnen ze dan nog steeds best een dagje geen zin hebben, maar dat is van alle tijden."
Want ook op het Montessoricollege klieren leerlingen nog steeds. "Kinderen blijven kinderen", concluderen leraren Ria Koster en Hans Bruning. Maar toch is het sinds de invoering van de tweede fase en het zelfstandig werken rustiger geworden. Dat komt allereerst doordat het aantal lessen is teruggebracht van acht tot vier (van elk zeventig minuten) per dag. "Daardoor zijn er veel minder opstartmomenten. Dat is winst", zegt Koster.
Een voordeel van de verlenging van de lessen is dat een leraar niet meer de hele les frontaal-klassikaal les kan geven - al zou hij dat willen. Triepels: "In een traditionele les begint de leraar met het controleren van het huiswerk en daarna praat hij - met een beetje pech - de rest van de vijftig minuten vol. Met zeventig minuten red je dat gelukkig niet. Dat zou ook zinloos zijn: leerlingen leren niets van zeventig minuten luisteren, want horen is vergeten. Al dat luisteren leidt verder tot verveling, tot een dit-is-niet-voor-mij-bestemd-gevoel."
Na een klassikale start van de collegelessen gaan de leerlingen van het Montessoricollege dan ook al snel in groepjes aan de slag. "Als je zelf lang aan het woord blijft word je gewoon gecorrigeerd", zegt Koster. "Dan zeggen de leerlingen dat ze aan het werk willen." Dat werken leidt soms tot geroezemoes, maar dat geeft niet. Koster: "Het lijkt alsof er geen orde is, maar die is er wel. Wat je hoort is werkgeruis."

Recalcitrant
Collega Bruning moest behoorlijk wennen aan dat geruis. "Ik moest van het idee af dat het altijd rustig en stil zou zijn in de klas. Want geroezemoes kun je als storend interpreteren, maar dat is het niet. Want er wordt gewoon hard gewerkt." En natuurlijk hebben de leerlingen het tussen neus en lippen door ook wel eens over het afgelopen of het komende weekeinde, maar ook dat is niet erg. Bruning: "Als je daarop gaat knotten worden de leerlingen recalcitrant: als mensen in groepjes praten hoort daar ook wat lucht bij."
In het tekenlokaal zijn leerlingen uit 5-havo bezig aan oefentoetsen voor het examen, terwijl leerlingen uit 6-vwo werken aan hun examenwerkstukken. Docente Marga Smeets hoeft echt geen moeite te doen om de orde te bewaren. "Het voordeel is dat leerlingen in de tweede fase heel bewust voor mijn vak kiezen. Dan zijn ze daar ook erg gemotiveerd voor en kun je uitgaan van een zekere leergierigheid." Bij het onderdeel ckv, dat voor iedereen verplicht is, is orde houden soms wat lastiger. "Daar moet ik er harder aan trekken."
In een van de klassen achter de school, gehuisvest in een noodgebouw dat betere tijden heeft gekend, houden twee jongens achterin een zwaardgevechtje met linialen. De leraar ziet het niet, want aan beide kanten van haar bureau staat een rijtje met wachtende leerlingen. "Als je centraal gaat zitten trek je de leerlingen naar je toe", constateert Ubald Ypinga, vrijwilliger op het Montessoricollege en ex-leraar uit het avondonderwijs, vanaf de gang. "Dan heb je minder overzicht." In een volgende klas werken groepjes leerlingen zonder toezicht juist weer heel toegewijd.
Toos Langerwerf, 65 jaar oud en het lesgeven nog lang niet moe, heeft naar eigen zeggen nooit ordeproblemen. "De aller-belangrijkste manier om wanorde te voorkomen is: contact houden met de klas", zegt ze. "En op een zo uitnodigend mogelijke manier, zonder agressie op te wekken." Natuurlijk is dat houden van contact wel wat moeilijker geworden met al die zelfwerkzame groepjes. "Als je frontaal lesgeeft is het makkelijker om alle lijntjes in handen te houden. Als de klas zelf aan het werk gaat is dat lastiger, maar ik gebruik mijn ogen. Als ik denk dat er ergens niet gewerkt wordt, ga ik daar naar toe."
De leerlingen van het Montessoricollege bevalt de eigen verantwoordelijkheid erg goed. Natuurlijk, je moet het zelfstandig werken in je hebben, zeggen Marijn van Klingeren en Eva Hotterbeekx, maar als je dat eenmaal hebt dan gaat het goed. Al signaleren ze dat de nieuwe locatieleider Jan Triepels de touwtjes wat strakker heeft aangehaald wat betreft het te laat komen. "De regel dat je op tijd in de les moet zijn was er altijd al, maar daar wordt nu weer strenger de hand aan gehouden. Als je twee keer te laat bent, moet je de volgende dag om acht uur 's ochtends terugkomen." Triepels beaamt dat volmondig. "Als je te laat in de les komt is dat erg storend - dat ondersteunt het onderwijsproces absoluut niet. Vandaar die hernieuwde regels." Want een béétje orde moet er toch wel gehouden worden - zelfs in het studiehuis.