Geloof me, het geld is op

Van Pim Fortuyn krijgt het onderwijs geen cent, eerst moet de boel gesaneerd. Eigenlijk zou hij wel terug willen naar de tijd van voor de Mammoetwet, maar dat vindt hij bij nader inzien niet realistisch.
Toen hij lijsttrekker af was bij Leefbaar Nederland, viel hij uit onze serie politieke voormannen. Na de publicatie van zijn boek met voor onderwijs nogal wat onorthodoxe voorstellen en de oprichting van zijn partij, gingen we toch nog even bij hem op bezoek.

Buiten heerst een serene rust rond Villa Piedro, heel in de verte yellen langslopende scholieren 'Pimmetje, Pimmetje!'. Binnen wordt dat niet gehoord. De heer des huizes zetelt in een paarse fauteuil bij de open haard, klaar voor een volgend interview. De butler brengt koffie en de hondjes mogen niet in de kamer.
Als hij hoort dat we van Het Onderwijsblad zijn, leunt hij achterover en roept vermoeid, maar altijd goed gehumeurd: "Onderwijs! Vertel mij niets van onderwijs, ik heb het 25 jaar gedaan. Als onderwijzer word je geboren!" Vervolgens een lange monoloog over wie er ongeschikt zijn voor het onderwijs (mensen met een technocratische instelling), dat elke leerling weet of er een man of vrouw met een hart voor het vak voor de klas staat, dat het doel van het onderwijs tenslotte vorming is, maar dat voor zulk soort zaken nooit aandacht was in de beleidsnota's van pakweg de afgelopen dertig jaar. En dat de grootste sloper uit die tijd Jos van Kemenade was. "Ik word bijna nog kwaad over Van Kemenade, enorme regent, een oud geboren jongeman. Hij was al op zijn 33ste minister van Onderwijs, nooit een kind geweest."
Goed, over naar de puinhopen.
In zijn boek De puinhopen van acht jaar Paars geeft Fortuyn een levendig beeld van zijn eigen schoolloopbaan. Op de lagere school leed hij zwaar onder het nonnenregiem op een kleine voormalige meisjesschool waar hij met zes andere jongetjes een uitzondering was. Hij werd gepest en geslagen door de nonnen en concludeert tenslotte dat 'kleinschaligheid in een kleine gesloten gemeenschap tot verschrikkelijke dingen kan leiden.' Zijn vurige pleidooi voor rigoureuze schaalverkleining, wekt na dit verhaal verbazing. Maar wellicht dacht hij daarbij aan de katholieke hbs in Haarlem-Noord, een jongensschool die geleid werd door de augustijner paters, niet groter dan 450 leerlingen. Er was veel persoonlijke aandacht, maar ook veel vrijheid. Met de invoering van de Mammoetwet kwam er een einde aan de idylle. Het was volgens Fortuyn het begin van de verwoesting van het ouderwetse, maar oh zo degelijke Nederlandse onderwijs. Zelf zat hij toen al in de eindexamenklas en hoefde zich niet meer te onderwerpen aan het nieuwe regiem. De huidige vernieuwingen noemt hij liever 'vernielingen': "Wat wij hebben gehad is twintig, dertig jaar onderwijsvernieling. Dat is begonnen met de Mammoetwet, toen kregen we Van Kemenade met zijn middenschool, vervolgens de vreselijk Wallage. De gymnasia konden maar met moeite stand houden, alleen omdat het een elite-instituut was kon het behouden blijven."

Bekeerd
U schrijft dat de pc de school uit moet, u wilt stoppen met de basisvorming en het studiehuis; het ouderwetse klassikale onderwijs en hoorcollege moet worden hersteld. Terug naar het onderwijs van voor de Mammoetwet?
"Dat wil ik niet."
Maar het staat er wel.
"Ik zou het misschien wel willen, maar het kan niet. Scholen moeten de vrijheid hebben om zelf te bepalen of ze het studiehuis invoeren. Wat dat betreft ben ik het eens met het CDA, maar dan moet je dus ook al die ambtenaren weghalen die zich daarmee bezig houden, daar hoor ik het CDA niet over. Zodra ik een vinger uitsteek naar het middenveld, al die koepels en kundes, dan geven ze niet thuis. Het middenveld is net zo gebureaucratiseerd als de rest, in de ban van de onderwijstechnocraten. Het CDA is daar ook schuldig aan, die is ook verantwoordelijk voor die gigantische schaalvergroting in het hbo. Ze zijn nu bekeerd, maar graag nog even een mea culpa."
Kleine scholen is de trend die heerst bij vrijwel alle politieke partijen. Grote besturen mogen wel, graag zelfs, als de locatie maar klein blijft. Hierin verschilt Fortuyn met de rest, want hij wil geen grote besturen. "Die leugenachtige Melkert noemde(tijdens een verkiezingsdebat van Netwerk, red.) hele lage gemiddelden per schoolsoort, maar hij zei er niet bij dat hij het over locaties had. De werkelijke omvang is veel groter, 1400 in het voortgezet onderwijs."
De omvang van een locatie is toch van belang voor de leerling?
"Maar ik vind gewoon dat iemand van een locatie de baas moet kunnen zijn. Als een bestuur meerdere scholen onder zich heeft dan krijgen de uitvoerenden nóg te horen hoe zij het moeten doen. Dan zit er weer ergens een algemeen directeur met een staf van heb ik jou daar, die de locaties aanstuurt: gij zult zus en gij zult zo. Dat is dus getikt bij zulke hoog opgeleide mensen!"
U wilt rigoureuze schaalverkleining, u vindt dat een buitengewoon omvangrijke organisatie, maar er wordt geen geld voor uitgetrokken. Zo'n operatie is toch kostbaar?
"Wat is daar kostbaar aan?"
Kleinere scholen vraagt kleine gebouwen, meer leerkrachten, meer directeuren.
"Waarom? Je moet de tering naar de nering zetten. Dus als ik weinig onderwijzers heb, dan maar grotere klassen, dat is niet anders."
Dat lijkt me onvoordelig voor de leerling, die zit dan wel op een kleine school maar in een grote klas?
"Ik heb het toch niet voor het uitzoeken? Ik zal moeten roeien met de riemen die ik heb. Er is straks geen geld hoor, al die politieke partijen spelen voor sinterklaas, miljarden voor dit miljarden voor dat. Mevrouw, de kas is leeg als Kok weg is. Een grote school is trouwens heel erg inefficiënt en kost meer dan het opbrengt. Met zes onderwijzers bespreek je het een en ander bij de koffie. Zo gauw er dertig of zestig rondlopen moet er vergaderd worden. Dan krijg je de vergaderitus en de circulairderitus. Er is geen land waar zoveel wordt afgeluld, altijd gaat het over procedurele dingen, het is één grote inefficiënte drol. Op de universiteit was ik bestuurder, maar wel een hele goeie. Ik kwam meestal pas halverwege de vergadering, als het over de echte dingen ging, dan konden we het weer snel over de inhoud hebben."

Gezeur
Scholen die klassen naar huis sturen krijgen als het aan Fortuyn ligt een boete. In de toestroom van onderwijzend personeel naar de wao en het ziekteverzuim, moet 'drastisch' gesneden worden. Dat geldt ook voor de 'onderwijsverstorende secundaire arbeidsvoorwaarden'. De bonden kunnen hun borst nat maken, waarschuwt hij.
Over de tekorten schrijft u verder niets, terwijl dat toch juist een van de veroorzakers is van de werkdruk. Mensen worden ziek omdat ze te hard moeten werken.
"Te hard werken in het onderwijs? De krokusvakantie is nog niet geweest of de kerstvakantie dient zich aan. Wij hadden vroeger nog op zaterdag school, en waren die mensen overspannen?"
Misschien is de maatschappij wat veranderd, hebben mensen andere taken gekregen?
"Wat voor taken? Verwend gezeur. Dat was ook zo'n kulargument van die Melkert. Het was zoveel moeilijker geworden in het onderwijs. Nou mevrouw, ik heb 25 jaar in het onderwijs gezeten, het is helemaal niet moeilijker, kinderen zijn kinderen, mijn leerlingen waren boven de achttien jaar, maar ik zag geen verschil."
"Die tekorten kun je trouwens alleen oplossen door de koe bij de horens te vatten en het werk weer leuk te maken. Mensen weer zeggenschap te geven over hun eigen werk."
Fortuyn legt geen financiële verantwoording af voor de plannen in zijn boek. Hij denkt veel geld weg te kunnen halen bij het management, maar weet niet hoe groot de overhead is in het onderwijs. Hij is zo ongeveer de enige in Nederland die vindt dat er 'geen dubbeltje' uitgetrokken mag worden voor zowel zorg als onderwijs. Al het ondersteunend personeel valt bij hem onder de 'overhead'.
U vindt dat er eerst maar eens rigoureus gesaneerd moet worden voordat er extra geld naar het onderwijs gaat, maar u heeft zelf geen enkel idee om hoeveel geld het dan gaat en of dat wel zoden aan de dijk zet?
"Jullie weten ook niet wat de overhead is in het onderwijs
en, ik kan het niet vaak genoeg zeggen, het geld is op! Komt dat er nu in? Ik zou het u nog wel gunnen als het er was, hoewel, het helpt niet om u alsmaar meer geld te geven. Waar is het bij de gezondheidszorg gebleven? In het management. In een verpleeghuis zitten er vier oudjes op één kamer, dacht u dat de directeuren met z'n vieren op een kamer zaten? Niemand vindt dat raar. In het onderwijs heb je wel te maken met een versnipperde overhead, daar krijg je minder grip op."
Minister Hermans heeft toch al een begin gemaakt met de sanering van het bestuurlijke middenveld en het inkrimpen van het ministerie?
"De richting was goed, maar hij was niet daadkrachtig genoeg, hij kon het niet over de bühne brengen. Een minister moet ook een verhaal hebben, ik ken het verhaal van Hermans niet."

Vertroeteling
U schrijft niets over de segregatie tussen witte en zwarte scholen of onderwijs aan achterstandsleerlingen terwijl dat toch een groot actueel probleem is.
"Ik ben voorstander van een betere bevolkingsmenging, maar dat is in vier jaar niet meer recht te zetten. In een stedelijke omgeving zijn er veel verschillende culturen, als scholen dan zijn samengesteld uit maar één maatschappelijk etnische groepering is dat niet goed. Maar ik kan de werkelijkheid ook niet veranderen. Wat me wel tegen de borst stuit is de bevoordeling van zwarte scholen met allerlei middelen, dat moet kritisch bekeken worden. Want ook kinderen uit families die hier al eeuwen wonen, hebben recht op fatsoenlijk onderwijs. Zo gauw dat laatste in gedrang komt stimuleer je maatschappelijke tegenstellingen, dat komt ook door die linkse kerk. Ik zie heus de problemen wel van zwarte scholen, maar als het zo is dat daar klassen zijn van twaalf, dertien kinderen en op witte scholen klassen van boven de 25 leerlingen, dan zijn de verhoudingen doorgeschoten. Die vertroeteling kan niet, dat is ook heel dom."
Demissionair minister Van Boxtel (D66) wil het bijzonder onderwijs opheffen om tot een betere spreiding te kunnen komen van allochtone leerlingen.
"Die is gewoon gek, die idioot heeft niet eens in de gaten dat dit land een historie heeft. Wat hij wil oplossen is het probleem van de islamitische scholen, dat is een geïmporteerde cultuur mevrouw, en die geeft op een aantal plekken problemen. Moeten we daarvoor het bijzonder onderwijs afschaffen? Schande, treedt dan op tegen die islamitische scholen, heb dan maar moed."
De bel gaat, de volgende delegatie dient zich aan. Buiten bij het hek staat een meisje geduldig te wachten op Fortuyns handtekening. De chauffeur had gezegd dat hij er zo aan zou komen.