blad nr 6
25-3-2000
auteur . Overige
Column

Geen tekst

Wat is het verband tussen weten en hoe je op school hebt leren omgaan met een tekst? Eerst twee scčnes over weten. Vrijdagavond zit er bij Barend en Van Dorp een bijzonder charmante jongedame, actrice in ŚRent a friendą, een nieuwe Nederlandse film. Ze tracht de heren te overtuigen van het belang van authentiek kunnen zijn, en aan hun gezichten af te lezen lukt dat aardig. Ze is er zelf het levende bewijs van. In haar verhaal zegt ze, zoekend naar een referentie om haar argument te ondersteunen: ąJa, ik weet het ook niet, ik onthoud het niet, ik lees en ik vergeet...ą Iets verontrust mij, maar ik zap verder.
Zondag hoor ik op Radio 4 in ŚKlassiek en zoą jongeren praten. Een vast punt in dat programma is dat de uitgenodigde jongeren vertellen wat hun meest geliefde stuk muziek is en waarom. Een van de meisjes brengt een lied van Gershwin in. Gezongen door Ella Fitzgerald en Louis Armstrong, maar dat moet de programmaleider haar uitleggen; wist ze niet meer. Hoe ze aan dit lied kwam? Nou, er was een muziekleraar op school en die had vragen gesteld die ze ook niet meer wist, maar ze vond het wel mooi. Weer voel ik me ongemakkelijk.
Dan begint het te dagen. Het is de geëtaleerde onwetendheid die me dwarszit. Ho, ho, breng ik tegen mezelf in, wist jij zelf dan zoveel toen je achttien was? Nee, natuurlijk niet. Maar het gaat om iets anders: om de achteloosheid, de onbeschaamdheid, waarmee weten wordt weggewuifd. Weten hoeft niet meer. Je kunt gewoon op je gevoel voortdrijven, van de ene gedachtestroom naar de andere hoppen, bij een nieuw netwerk aansluiten, en de oude kennis vergeten. Alleen enkele indringende beelden blijven hangen. Dat is de postmoderne houding tegenover weten. Bij mij werkt het anders. Ik ben nog gesocialiseerd als Śmoderne mensą en heb geleerd Śkennisą op te roepen die mij helpt te begrijpen wat hieraan nu precies verontrustend is. Zo denk ik nu bijvoorbeeld aan Lea Dasberg. In haar nog steeds zeer leesbare boek ŚGrootbrengen door kleinhoudeną (1975) analyseerde ze wat er van komt als opvoeders en onderwijzers teveel een laissez-faire-houding hebben als het gaat om het bijbrengen van kennis en normen en waarden. Ze beschreef toen hoe onder invloed van Rousseau de pedagogen zijn verschoven van: Śdie eis wil je niet stellen aan kindereną, naar: Śdie eis mag je niet stellen aan kindereną. Daarbij zijn kinderen zich naar die verwachtingspatronen gaan gedragen. Van: Śdat hoef ik niet te lereną naar: Śdat kan ik niet meerą. Dus: we hoeven niet meer te weten want we leven in een informatiemaatschappij, en vervolgens kunnen we het ook niet meer. We redden ons wel met onze vaardigheden en emotionele intelligentie.
Nu over het omgaan met een tekst. Vroeger, vóór de uitvinding van de boekdrukkunst, kon je alleen maar weten en begrijpen door verhalen en handgeschreven teksten uit je hoofd te leren. Met de komst van de gedrukte tekst is dat veranderd. We zijn teksten analyserend gaan lezen, om ons de inhoud eigen te maken. De tekst is zo eeuwenlang de spil van alle onderwijsactiviteiten geweest: de uitleg van de leraar, de opening van een nieuwe wereld, nieuw Śweteną, en de ervaring van schoonheid en leesplezier. De centrale rol van de tekst als cultuurhistorische en pedagogische bron is aan het verdwijnen. Tegenwoordig haal je eruit wat je nodig hebt en dan vergeet je de rest. Je spant je niet meer in om je door de tekst te laten vormen. Bij het lezen van literaire teksten lijkt het nog anders te gaan, zeg maar op de oude manier. Hoe lang nog? Zullen niet de nieuwe leesgewoonten langzaam generaliseren naar het lezen van literaire teksten?
Met een buitenlandse onderzoeker, die zijn kinderen op een Nederlandse basisschool heeft, praat ik over begrijpend lezen. We bekijken de werkboekjes van de kinderen. Een werkboekje Śstuderend/begrijpend lezeną bevat korte, vrij stompzinnige tekstjes, waarover vervolgens vragen worden gesteld. Die peilen of de leerling de informatie eruit pikt en de bedoeling van de auteur van de tekst begrijpt. ŚDat is wel belangrijką, geeft hij toe. ŚMaar wordt kinderen dan niet eerbied voor de tekst bijgebracht?ą, vraagt hij verbaasd. ŚLeren ze niet zich voor een tekst in te spannen en zo hun eigen standpunt in een kwestie te ontwikkelen? Zo geef je toch kinderen die van huis uit veel boeken lezen een enorme voorsprong?ą Ik knik en denk aan de niet-kansarme jongedames.