• blad nr 9
  • 1-10-2021
  • auteur A. Kersten 
  • Redactioneel

 

Consultants zitten bij onderwijsministerie op de eerste rang

Adviesbureaus spinnen garen bij de miljarden die het kabinet heeft uitgetrokken om de corona-achterstanden te bestrijden. Scholen huren ze in voor het Nationaal Programma Onderwijs en het ministerie van Onderwijs doet dat zelf ook.

Ergens in het voorjaar krijgt Margreet de Vries een onverwacht telefoontje. Ambtenaren op het ministerie van Onderwijs zoeken contact met de directeur-bestuurder van Onderwijsontwikkeling Nederland, een vereniging van negentien adviesbureaus voor onderwijs en jeugdhulp. “OCW zat omhoog, er was hoge nood en het verzoek was of wij hen konden helpen”, aldus De Vries.
De hoogste bazen op het ministerie, demissionair ministers Arie Slob en Ingrid van Engelshoven, overrompelden half februari het complete onderwijsveld met een eenmalig steunpakket van 8,5 miljard euro om in twee jaar tijd de gevolgen van de coronacrisis te bestrijden. Dat Nationaal Programma Onderwijs - waarvan 5,8 miljard voor het primair en voortgezet onderwijs - was begin dit jaar met stoom en kokend water tot stand gekomen. Vóór de zomer moesten scholen de achterstanden in kaart brengen en een plan van aanpak op touw zetten met verantwoorde interventies. Direct na de zomer zou de uitvoering van start gaan. En dat allemaal geplaagd door een virulente pandemie en een oplopend lerarentekort.
Politieke partijen in de Tweede Kamer zien na de presentatie de bui al hangen. Bang dat het geld grotendeels in de zakken zal verdwijnen van onderwijsadviseurs, neemt het parlement eind februari al een motie aan van SP en GroenLinks die Slob oproept om bij de uitwerking van het plan ‘extra waarborgen in te bouwen om te voorkomen dat onderwijsgeld weglekt naar particuliere bureaus’.

Zorgen
Op het ministerie zitten ambtenaren op dat moment met andere zorgen. De korte aanloop en het moordende tijdpad brengen nieuwe problemen met zich mee. Een van de onderdelen van het noodpakket is namelijk ondersteuning aan scholen, onder meer via een eerstelijns helpdesk en een zogeheten ‘expertpool’ voor ingewikkelder vragen. En vragen zijn er op dat moment genoeg, bij leraren, schoolleiders, besturen en onderwijsorganisaties.
Daarom klopt het ministerie aan bij Onderwijsontwikkeling Nederland, de vereniging van adviesbureaus. Voor een maximaal bedrag* van 125 duizend euro inclusief btw uit het NPO-budget mag de vereniging de helpdesk en expertpool twee maanden lang verzorgen, van half mei tot aan de zomervakantie. “Deze expertise was en is binnen de eigen OCW-organisatie in onvoldoende mate beschikbaar en zeker niet met de spoed die hiervoor nodig was, vandaar deze route”, verklaart een woordvoerder van het ministerie.
De adviesbureaus krijgen de opdracht in de schoot geworpen. In strijd met voorschriften voor overheden wordt de opdracht zonder aanbesteding rechtstreeks aan de vereniging gegund. Volgens het ministerie gebeurde dat vanwege “de urgentie om de scholen snel te helpen”, aldus een woordvoerder. “Er waren al goede ervaringen met Onderwijsontwikkeling Nederland. Die partij beschikte al over een expertpool. Bij andere partijen was het OCW niet duidelijk of zij zo’n pool ook vlot konden regelen en de tijd voor een marktverkenning op dit punt ontbrak.”

Invliegen
Terwijl zijn ambtenaren achter de schermen de informatielijn uitbesteedden aan private adviesbureaus, maakte minister Slob er in de Tweede Kamer reclame voor als een service van OCW; een publieke dienst. Ook de NPO-website verwijst naar het ‘OCW-informatienummer’: (0800) 4240424. “Onbestaanbaar”, reageert AOb-bestuurder Jelmer Evers. “Dat vind ik echt niet kunnen. Daar moet je open over zijn.” Het roept vragen op over de uitbesteding van overheidstaken en de manier waarop gemeenschapsgeld terecht komt in de kas van private en commerciële dienstverleners. Een onderwerp dat al langer de aandacht van critici heeft. Het steunpakket van 8,5 miljard doet er een schepje bovenop.
Een rondgang door journalisten van Investico bevestigde enkele maanden geleden het beeld dat scholen op grote schaal hulp van buiten invliegen. Het aanbod groeit al jarenlang onophoudelijk. Uit cijfers die het Onderwijsblad bij de Kamer van Koophandel opvroeg, blijkt dat er op 1 augustus 3635 ondernemingen stonden geregistreerd die zich bezighouden met studiebegeleiding, bijles en examentraining. De eerste zeven maanden van dit jaar laten een toename zien van 10 procent, duidelijk meer dan de 4,6 procent in dezelfde periode vorig jaar.
“Ik snap heel goed dat we niet willen dat er geld weglekt naar cowboys, maar als we aan de ene kant constateren dat er een tekort aan mankracht is, wat is er dan mis mee dat scholen werken met vertrouwde bureaus en betrouwbare partners die kunnen zorgen voor extra hersens en handjes, bijlesprogramma’s, zomerprogramma’s of wat dan ook”, opperde het kersverse VVD-Tweede Kamerlid Mariëlle Paul, die zelf dertig jaar in het bedrijfsleven werkte, tijdens een debat kort voor de zomervakantie.
De manier waarop de overheid zelf private partijen inschakelt voor het corona-steunprogramma voegt weer een nieuwe dimensie toe. De helpdesk voor scholen staat daarbij niet op zichzelf. Voor ondersteuning aan gemeenten, die ook een rol hebben in het NPO, liep bij het afronden van dit verhaal nog een aanbestedingsprocedure.
“De vanzelfsprekendheid waarmee particuliere adviesbureaus een steeds grotere rol krijgen in het onderwijs, zowel op scholen als bij OCW, baart me flinke zorgen”, vindt Kamerlid Lisa Westerveld van GroenLinks, mede-indiener van de motie in februari. “Ik vrees dat de NPO-miljarden een enorme boost gaan geven aan de particuliere sector, terwijl onderwijs een publieke dienst is. Maar ik ben ook onaangenaam verrast omdat het ministerie van OCW weet dat de Kamer kritisch is op de inzet van particuliere adviesbureaus van onderwijsgeld.” Ook D66-Kamerlid Paul van Meenen is kritisch: “De inhuur van externen bij de overheid is mij al jaren een doorn in het oog.”
Je kan het niet los zien van een bredere ontwikkeling, betoogt AOb-bestuurder Evers. Onderwijsbegeleidingsdiensten werden ooit verzelfstandigd, publieke taken verschuiven naar de private markt. “Dat de overheid adviesbureaus inhuurt om scholen te helpen, is een teken aan de wand. Het is triest dat we geen publieke voorziening hiervoor hebben. Er wordt steeds gedaan alsof er geen alternatief is, maar dat is er wel. We moeten dan wel nu beginnen om die voorzieningen weer op te bouwen. Aan de capaciteit kan het niet liggen, want als je ziet hoeveel ambtenaren zich met al die overleggen in de onderwijspolder bezighouden… Het is beleid om van alles en nog wat uit te besteden, het ministerie van onderwijs is een groot aanbestedingsapparaat geworden.”

Onvermijdelijk
In een kantoorruimte op het Amsterdamse eiland IJburg - modern, licht en strak ingericht - wordt dit schooljaar de telefoon van de NPO-helpdesk opgenomen. Daar huizen de consultants van het commerciële onderwijsadviesbureau B&T, voorheen bekend als Beekveld en Terpstra. Het bureau won deze zomer een onderhandse aanbestedingsronde en heeft sindsdien het stokje van Onderwijsontwikkeling Nederland overgenomen. ‘Contractueel is vastgelegd dat B&T in de periode 23 juli 2021 tot 16 juli 2022 een bedrag van maximaal €315.216 exclusief btw in rekening kan brengen’, laat het ministerie desgevraagd weten. Na afloop volgt een eindafrekening gebaseerd op het werkelijk aantal gemaakte uren.
Directeur Hans van Willegen en projectleider Remco van der Dussen willen niet reageren op de contractafspraak, maar zijn zichtbaar verrast dat OCW die publiek heeft gemaakt. In een video-gesprek lichten ze hun werkwijze toe. Zelf noemen ze de inzet van adviesbureaus onvermijdelijk. Van Willegen: “Je wilt dat het geld ten goede komt aan een duurzame ontwikkeling op scholen en dat is waar wij ons voor inzetten. Het is een heel groot bedrag om in zo’n korte tijd te besteden, zeker als er een tekort is aan leraren en schoolleiders. We kunnen met elkaar constateren dat dit voor scholen geen makkelijke opgave is.”
Is de inzet van adviesbureaus onvermijdelijk? Niet als we het anders organiseren, betoogt Evers. “We moeten met z’n allen een stevige discussie voeren over het onderwijsbestel dat we voor ogen hebben. Is dit hoe we het willen? Dat debat wordt nu niet gevoerd. Intussen ondergraaft de privatisering ons beroep en belandt publiek geld bij commerciële partijen. Het vraagt om een tegenbeweging van de hele beroepsgroep.”

{streamers}
‘Het ministerie van onderwijs is een groot aanbestedingsapparaat geworden’


*In het contract is vastgelegd dat na afloop een eindafrekening plaatsvindt op basis van het aantal gemaakte uren. Die afrekening was bij het afronden van dit verhaal nog niet bekend.

Dit bericht delen:

© 2022 Onderwijsblad. Alle rechten voorbehouden
Het auteursrecht op de artikelen in dit archief berust bij het Onderwijsblad, columnisten of freelance-medewerkers. Het citeren van delen van artikelen is toegestaan, mits met bronvermelding. Volledige overname, herplaatsing of opname in andere publicaties is slechts toegestaan na overleg met de hoofdredacteur via onderwijsblad@aob.nl Indien het gaat om artikelen van freelancers zal hiervoor een bedrag in rekening worden gebracht.