• blad nr 5
  • 1-5-2021
  • auteur M. van Nieuwstadt 
  • Redactioneel

 

‘Op zoek naar de gedachtenkronkel’ : Leidse examentraining heeft docenten voor het kiezen

Jaarlijks melden zich duizenden scholieren voor examentrainingen in Leiden. Wat gebeurt er tijdens deze meerdaagse cursussen? “Wij bouwen voort op de basis die docenten hebben gelegd.”
Ze waren al klein, de klassen voor de meerdaagse examentrainingen van Stichting Studiebegeleiding Leiden SSL, maar sinds de coronacrisis zijn ze nog eens gehalveerd tot groepen van acht leerlingen. Toen het Onderwijsblad er een jaar geleden op bezoek was, kropen docenten op hun hurken, letterlijk op het niveau van leerlingen en dichtbij. “Op je hurken zitten kan natuurlijk nog steeds”, zegt SSL-oprichter Hans Huibrechtse. “Maar met een mondkapje natuurlijk en op afstand.”
Net als de scholen moest SSL de deuren vorig jaar een paar maanden sluiten, maar sinds juni zijn de trainingen op het Leidse Bonaventuracollege weer begonnen. Online examens trainen was nooit een optie. Hoe zouden docenten anders de onzekerheid zien in de ogen van een leerling als Tycho: “Schiet mij maar helemaal lek, want dit snap ik echt niet”, zegt hij, terwijl hij vertwijfeld achterover zakt. Op tafel ligt een eindexamensom met een plaatje van een kartonnen doos, waarvan Tycho het volume moet berekenen aan de hand van indirecte gegevens over de lengte, hoogte en breedte. “Wat zijn de twee dingen die je hier wilt berekenen”, vraagt docent Kyle Nieuwenhuisen, student Lucht- en Ruimtevaart in Delft. “Laten we die opschrijven. Wat staat er nog meer in deze tekening dat je nog niet hebt opgeschreven?” En later: “Ik denk dat je het goed bedoelt, maar verkeerd hebt opgeschreven. Hoe kom je op die min?”

Detective
Vragen stellen is een van de didactische uitganspunten van SSL, vertelt Huibregtse, een chemicus die de organisatie dik vijfentwintig jaar geleden is begonnen (zie het kader ‘Tentjes in de tuin’). “We zijn te vaak geneigd om zelf de antwoorden te geven. Zelf moet ik ook nog altijd opletten dat ik niet in de uitlegstand schiet. Leerlingen die bij ons komen is de stof al tachtig keer uitgelegd, maar op de een of andere manier weten ze niet hoe ze een probleem moeten aanpakken. Wij proberen te achterhalen waarom een leerling een opgave niet kan maken of waarom zij denkt dat ze het niet kan. Dat kan niet klassikaal, je moet een-op-een met leerlingen aan de slag. Als een detective probeer je te ontdekken waar de gedachtenkronkel zit.”

Wachtlijsten
Jaarlijks betalen circa vijfduizend middelbare scholieren voor een twee- of driedaagse examencursus, voor een kleine 150 euro per dag. Tot verbazing van Huibrechtse heeft de crisis nauwelijks effect gehad op de aanmeldingen: “Zolang er onzekerheid bestond over de doorgang van de examens merkten we wel dat leerlingen enigszins terughouden waren met de inschrijvingen, maar intussen hebben we weer wachtlijsten. Ons doel is niet om zo veel mogelijk leerlingen te helpen, maar om leerlingen zo goed mogelijk te helpen. Na onze start in 1997 waren we jarenlang zo ongeveer de enige aanbieder van examentrainingen. Nu heb je talloze aanbieders in bijna elke stad.” Als gebaar naar kinderen met een lagere sociaaleconomische status stelt SSL voor leerlingen die het zelf niet kunnen betalen sinds kort goedkope plaatsen beschikbaar (75 euro in plaats van 290 euro voor twee dagen).
Aan belangstelling van docenten heeft SSL geen gebrek. Volgens Huibregtse melden zich jaarlijks meer dan duizend gegadigden voor het geven van de examentrainingen. “Gemiddeld nemen we jaarlijks 75 tot 125 docenten aan. Van hen wordt maar één op de vijf hoofddocent.”
SSL selecteert op intelligentie, inlevingsvermogen en creativiteit. “Onze mensen hebben meestal geen didactische achtergrond, dus ze moeten heel veel talent hebben om ons opleidingstraject te doorlopen.” Dat Huibregtse zo kieskeurig kan zijn ondanks de grote lerarentekorten verklaart hij uit mond-tot-mondreclame voor SSL onder studenten.

Nice
Bij het begin van de eerste les van de driedaagse cursus wiskunde A zit hoofddocent Imke van der Schoor op een tafeltje voor de groep. Ze studeert biomedische techniek en natuurkunde in Delft en gebruikt woorden als nice en chill. Waarom zijn jullie naar Leiden gekomen, wil Imke weten. Sara snapt vaak wel de losse opgaven als die in haar boek per onderwerp zijn gerangschikt. Maar op een examen staat het onderwerp er niet bij. Dan moet ze zelf bedenken dat ze aan de slag moet met differentiëren of met het opstellen van een formule. Leerling Suus vindt de lappen tekst lastig, want veel informatie heb je helemaal niet nodig om de vraag te beantwoorden. “Je krijgt heel veel gegevens, maar wat wil het Cito nu precies van je”, vat Imke samen. “Dat is een probleem ja.”
Centraal in de examentraining staan stappenplannen die SSL voor elk examenvak heeft ontwikkeld. Op deze eerste dag werkt Imke zo’n stappenplan uit op het bord. Het stappenplan van wiskunde A begint met het lezen van de vraag (en dus niet de tekst die eraan vooraf gaat). Nadat de leerling heeft bepaald wat ‘ze’ precies van hem willen weten (het einddoel), gaat hij in de tekst boven de vraag op zoek naar signaalwoorden die duidelijk maken met welk examenonderdeel hij aan de slag moet: rijen, differentiëren, formule opstellen, kansberekening, algebra of beredeneren. Dan volgt de uitwerking en ten slotte een check of het einddoel is bereikt.
“Ik zou het zo niet doen”, reageert Tycho. “Ik heb bij mijn examen geen tijd om alles over te schrijven.” Het stappenplan lijkt tijdrovend, beaamt Huibregtse, maar dat is schijn. “Het verwoordt hoe een slim en ervaren persoon een probleem in een vakgebied aanpakt. We hebben geprobeerd die stappen voor elk vak te benoemen. Ook op het examen is er tijd genoeg om deze aanpak bij elke opgave toe te passen.

Renaissance
Terwijl Imke lesgeeft, kijken hulpdocenten het werk van leerlingen na. Buiten een proefwerk of een essay worden opgaven in het middelbaar onderwijs volgens Huibregtse maar zelden nagekeken. “Dat is ook lastig als je per klas dertig kinderen moet bedienen, maar het blijft een rare zaak.”
In de klas van geschiedenisdocent Thomas Fassotte staat het stappenplan voor dat vak op het bord. “In de vorige les bespraken we de middeleeuwen en prehistorie”, zegt Thomas terwijl hij een pen tussen twee handen op en neer rolt. “Dan gaan we nu naar de zestiende eeuw kijken. Wat weten jullie daarvan? Ja heel goed, de renaissance ontstaat dan. En inderdaad, mensen gaan de hele wereld over varen. Wat gebeurt er nog meer? De reformatie, de Griekse en Romeinse cultuur, ja dat klopt.”
Fassotte zet de punten op het bord en legt uit waarom het onderwerp belangrijk is. “Die renaissance, daar komt eigenlijk altijd wel een vraag over op je examen. Bijvoorbeeld in de vorm van een schilderij waarvan je moet uitleggen waaraan je kunt zien dat het uit deze tijd komt. Om ervoor te zorgen dat jullie dat kunnen, ga ik hier de vier kenmerken opschrijven die jullie moeten kennen.” In dialoog met de klas werkt Fassotte de kenmerken uit op het bord: de oudheid als inspiratiebron, het humanisme, de ontdekkingsreizen en de wetenschap.
Het met zevenmijlslaarzen doorlopen van de examenstof geeft SSL-leerlingen soms het idee dat ze in een paar dagen meer leren dan in al die jaren ervoor. Dat is niet terecht, zegt Huibregtse. “Wij bouwen voort op de basis die docenten hebben gelegd. De structuur kan leerlingen wel het gevoel geven dat alle puzzelstukjes in elkaar vallen. In de methode staat examenstof naast van alles en nog wat dat leerlingen voor het examen niet hoeven te weten. Leerlingen kunnen daarin verzanden. En docenten hebben misschien niet altijd de tijd en de vrijheid om een stap terug te doen en het overzicht te bieden.”

Cultuur
Na afloop van de les vertelt docent geschiedenis Tim van der Meulen waarom hij les blijft geven bij SSL, naast zijn werk als docent geschiedenis op het Joke Smit College in Amsterdam: “Mijn lessen hier bepalen de standaard: zo wil ik eigenlijk werken.”
Van der Meulen voelt frustratie als hij op zijn reguliere school door de klas loopt en merkt dat het hem niet lukt om alle leerlingen met vragen te bedienen.
De lerarenopleiding in Amsterdam kan volgens hem niet tippen aan die van SSL in Leiden. “Op de lerarenopleiding schrijf je zelfevaluaties, maar als je niet weet waar het aan schort, dan kom je er zelf nooit achter. Hier worden al je lessen tijdens je opleiding beoordeeld en geëvalueerd.”
Ook andere docenten noemen de cultuur van feedback geven als een belangrijk punt om bij het Leidse instituut te willen werken. Van der Meulen probeert die cultuur ook op zijn eigen school door te voeren, maar dat is niet eenvoudig. “Het begint ermee dat iedereen het eens is over de uitgangspunten van een goede les. Neem het belang van structuur, misschien wel het belangrijkste wat ik hier heb geleerd. Als ik tegen een collega zeg dat iets meer structuur in zijn lessen goed zou zijn, dan is de reactie misschien dat een beetje chaos in de les best gezellig is. Dan houdt verdere discussie op.”

{kader}
Tentjes in de tuin
Nadat hij in 1996 was geslaagd voor zijn eindexamen gaf SSL-oprichter Hans Huibregtse gezakte klasgenoten gratis bijles. “We gingen samen examenopgaven maken en als ze vastliepen, dan hielp ik ze. Eigenlijk deed ik maar wat.”
Huibregtse had wel de smaak te pakken. Als student scheikunde in Leiden stuurde hij in 1997 twintig brieven naar scholen in en rond Leiden. Zijn aanbod: examentrainingen tijdens een vijfdaags verblijf bij zijn ouders in Vlissingen.
Aanvankelijk reageerde er geen enkele school, maar op de valreep kreeg Huibregtse een telefoontje van een decaan van het Erasmus College in Zoetermeer. Zijn zoon was met een 3,5 gezakt voor zijn eindexamen wiskunde B. ‘Ik heb niks te verliezen’, zei de decaan. Na een bijlesprogramma met zes anderen in Vlissingen scoorde de jongen een 6 voor zijn herexamen.
“Zo’n spectaculaire vooruitgang zien we zelden”, zegt Huibregtse. Op herexamens boekt SSL volgens hem een gemiddelde vooruitgang van één tot anderhalve punt. De effectiviteit van de trainingen blijft lastig meetbaar, want Huibregtse heeft geen cijfers over de scoreverschillen van leerlingen die zijn training niet volgen.
Na het eerste succes melden zich een jaar later dertig gezakte leerlingen bij huize Huibregtse, in Vlissingen. “Mijn moeder kookte en leerlingen logeerden op kamers, in de garage of in tentjes in de tuin. ’s Ochtends schoven we de matrassen aan de kant en zetten we de tafelbladen op schragen neer.”
RTL komt langs voor een televisiereportage en kort daarop toont de Universiteit Leiden belangstelling voor een samenwerking. “Ze zagen de examentraining als een zinvolle kennismaking voor middelbare scholieren met de universiteit”, vertelt Huibregtse. In 2018 is de samenwerking verbroken, omdat de Universiteit Leiden zich wil toeleggen op kerntaken. Sindsdien gaat SSL verder als een onafhankelijke stichting.



{fotobijschriften)
Aan de hand van stappenplan heeft geschiedenisdocent Thomas Fassotte leerlingen duidelijk gemaakt wat belangrijk is voor het eindexamen. Daarna krijgen leerlingen individuele aandacht.

Examentrainer Bies Petit geeft uitleg. Docenten van de SSL-examentrainingen gaan op hun knieën of hurken zitten, letterlijk op het niveau van leerlingen en dichtbij.

Ze waren al klein, de klassen voor de meerdaagse examentrainingen van Stichting Studiebegeleiding Leiden (SSL), maar sinds de coronacrisis zijn ze nog eens gehalveerd tot groepen van acht leerlingen.

Nadat hij in 1996 was geslaagd voor zijn eindexamen gaf Hans Huibregtse gezakte klasgenoten gratis bijles. Het was het begin van de examentrainingen van Stichting Studiebegeleiding Leiden.

Dit bericht delen:

© 2021 Onderwijsblad. Alle rechten voorbehouden
Het auteursrecht op de artikelen in dit archief berust bij het Onderwijsblad, columnisten of freelance-medewerkers. Het citeren van delen van artikelen is toegestaan, mits met bronvermelding. Volledige overname, herplaatsing of opname in andere publicaties is slechts toegestaan na overleg met de hoofdredacteur via onderwijsblad@aob.nl Indien het gaat om artikelen van freelancers zal hiervoor een bedrag in rekening worden gebracht.