- blad nr 9
- 1-10-2019
- auteur L.. van Sadelhoff
- Redactioneel
Depressieve docent heeft het zwaar in de spotlight
Het lag niet aan de studenten. Het lag niet aan de hoge werkdruk, of de collega’s. De 35-jarige Anna (niet haar echte naam) belandde vooral in een depressie omdat ze daar aanleg voor heeft. “De één gaat meer roken, drinken of eten als hij in een dip komt. De ander wordt depressief. Het heeft te maken met mijn hersenen, mijn persoonlijkheid en de manier waarop ik met problemen omga.”
Anna werkte op een hbo-opleiding voor fysiotherapeuten en stond elke dag voor een groep studenten. “Ik vond het fantastisch: ik was bezig met lesgeven en met fysiotherapie. Wat wilde ik nog meer?” Maar toen kwam haar perfectionisme om de hoek kijken en een paar vervelende gebeurtenissen in de privésfeer. “Alles stapelde zich op. Het ging de verkeerde kant op.”
Donkerder
Langzaam werd het, eigenlijk zonder dat Anna er erg in had, steeds donkerder om haar heen. “Er is geen moment geweest waarop ik besefte: en nu ben ik depressief. Mensen denken vaak dat je alleen maar in bed ligt en niet functioneert. Dat is niet zo, ik werkte gewoon nog. Maar het werd elke dag zwaarder, moeilijker en ik merkte dat ik niet meer kon genieten van het lesgeven. Aan het eind van de dag was ik gevloerd. En het voelde alsof ik de schijn ophield bij mijn studenten.”
Dat was volgens Anna het moeilijkste: de combinatie lesgeven en depressief zijn. Ze kon niet even een dagje ‘uit’ staan. “Als je een kantoorbaan hebt, dan kun je tenminste nog ergens in een hoekje kruipen als het even niet gaat. Voor de klas sta je nu eenmaal in de spotlights en mensen die in het onderwijs werken zijn vaak wel gevoelsmensen. Vergelijk het met mensen uit de zorg. Dit werk doe je toch met je hart en dan is het zo pijnlijk dat je er geen lol meer uithaalt.”
Kwetsbaar
Cijfers over hoeveel docenten in Nederland een depressie hebben (niet te verwarren met een burn-out), zijn er niet. Google op ‘docenten’ en ‘depressie’, en je krijgt tal van onderzoeken, publicaties en handleidingen over hoe docenten met hun depressieve leerling om moeten gaan. Maar adviezen voor depressieve docenten? Amper vindbaar. Een expert die zich enkel en alleen richt op docenten in een depressie? Eveneens moeilijk te vinden.
Terwijl een docent toch vaak kwetsbaarder is dan mensen met andere beroepen, stelt Mirjam Schneider, hulpverlener bij Mind Korrelatie. “Leerkrachten staan elke dag voor de klas en hebben dan dertig paar ogen op zich gericht.” Dat kan volgens Schneider moeilijk zijn als je last hebt van negatieve gevoelens. Je bent dan gevoeliger. Het is minder makkelijk om te zeggen: Het raakt me niet, ik geef gewoon les.”
Anna merkte dat ze steeds autoritairder ging lesgeven, omdat ze zichzelf wilde beschermen. “Ik liet de kinderen niet te dichtbij komen, was snel boos en stuurde best vaak studenten weg. Er waren drie specifieke studenten die mij konden triggeren.” Ze had geluk met haar jarenlange ervaring, waardoor ze haar instabiliteit kon verbergen. “Ik had voldoende vaardigheden om te blijven functioneren. Maar prettig was het niet.”
Nog zo’n eigenschap van docenten: ze zijn over het algemeen verliefd op hun vak en daardoor perfectionistisch. Schneider: “Als je iets met je hart doet, dan kun je het moeilijk half doen. Terwijl dat wel het beste is als je depressief bent: de lat even niet zo hoog leggen op werkgebied. Wat dat betreft hebben docenten hun karakter niet altijd mee als het even niet goed gaat. Docenten zijn mensen die geven en zorgen.”
Worstelen
Anna meldde zich ziek. Haar manager maakte haar team niet goed duidelijk dat het om een depressie ging. “Als ik nu terugkijk, besef ik dat ik dat ook niet wilde. De omgeving was niet veilig genoeg.” Bovendien had ze geen idee waar ze aan de bel kon trekken, of wat ze moest doen.
“Docenten met psychische aandoeningen lijken een blinde vlek voor heel veel scholen”, zegt Eline Kolijn van Samen Sterk zonder Stigma. Ze probeert namens die stichting meer begrip en openheid te creëren voor mensen met psychische problemen. “We deden aan het begin een onderzoek onder meer dan duizend leerlingen, leraren en ouders, gericht op de sfeer in de klas. Maar we vroegen ook naar de ervaringen van leerkrachten zelf.”
Wat bleek? Ruim 40 procent van de leerkrachten had zelf ook weleens last gehad van psychische klachten, waaronder een depressie. Van hen bespreekt de meerderheid dat wel met collega’s. De reacties zijn dan overwegend positief en ondersteunend. Maar meer dan de helft deelt er niets over met leerlingen. “Dat was voor ons het eerste signaal dat leerkrachten hiermee worstelen”, zegt Kolijn. “In de afgelopen jaren kwamen daar steeds meer signalen bij. Dat het bijvoorbeeld voor leraren lastig is een afweging te maken wat wel en niet te delen met collega’s en vooral ook met leidinggevenden.”
Daarom is de stichting nu bezig met een project voor leerkrachten. “Docenten zijn niet alleen maar mensen die voor de klas staan en een voorbeeldfunctie hebben, maar ze zijn ook gewoon mens en werknemer. Dat vergeten we soms.”
Volgens Kolijn maakt die voorbeeldfunctie het docenten met een depressie moeilijker om aan de bel te trekken. “Het moet een perfect plaatje zijn dat voor de klas staat. Dat houdt docenten tegen om open te zijn. Ze vragen zich af: mag je als docent met psychische klachten wel met zo’n kwetsbare doelgroep werken?”
Openheid, openheid, openheid. Kolijn kan het niet vaak genoeg benadrukken. Maar het probleem is vaak: die openheid kan alleen als er een veilige omgeving is op een school. “Ik zou nooit algemeen adviseren het open te gooien bij collega’s of directie, want je weet gewoon niet hoe er gereageerd wordt.”
Schoolleiding
Want dat gaat niet altijd goed, zag docent Hanneke met eigen ogen. Hanneke, die net als Anna niet met haar echte naam in het Onderwijsblad genoemd wil worden, werkt op een middelbare school in het zuiden van het land en zag om haar heen de ene na de andere collega omvallen vanwege psychische problemen. Vervolgens zag ze hoe de schoolleiding daar ‘absoluut niet’ mee om kon gaan. “Onze school heeft een directie die er heel erg mee bezig is dat je je professioneel moet opstellen. Ik zag een collega steeds harder en harder werken om overeind te blijven. Hij sliep slechter, ging er slecht uitzien. En dan hebben we het over een jong iemand hè, in de dertig, die de moed kwijtraakt om te leven.”
Hannekes collega ging maar door. Want stoppen met lesgeven? Dat wilde hij niet. Hanneke zegt daarover: “Ik denk toch dat wij, als ik vanuit mijn eigen ervaring mag praten, het gevoel hebben dat we op deze aarde rondlopen om les te geven. We proberen er voor onze leerlingen te zijn, zij zijn onze drijfveer. Met als gevolg dat we onszelf vergeten.” Hanneke zag dat de schoolleiding het niet in de gaten had, de bedrijfsarts veel te laat werd ingeschakeld en dat collega’s er niet over durfden te praten.
Die geslotenheid herkent Anna als geen ander. “Ik was er niet open over, omdat niemand dat was. En wanneer je als enige open bent, ben je te kwetsbaar. Dan ben je raar.” Anna is overgestapt naar een andere school, al heeft ze na haar depressie nog wel op haar oude school gewerkt. “De eerste keer dat ik weer op school kwam, zei een collega geschrokken: Jeetje, ik wist niet dat het zo erg is. Toen besefte ik: er moet iets veranderen in het onderwijs.”
Directie
Hoe creëer je een veilige omgeving op een school? Het begint volgens Kolijn bij de directie. “Als daar geen begrip is, dan sijpelt dat door naar de lerarenkamer en daarna naar de klas en de leerlingen.” Kolijn van de stichting Samen Sterk Zonder Stigma denkt dat het kan helpen om trainingen te geven aan directies. En dat er op docentniveau meer moet worden gewerkt aan empowerment, wat bijvoorbeeld betekent dat docenten in een cursus zelf leren bepalen wat ze vertellen, wanneer en aan wie. De stichting is naar eigen zeggen bezig met een inventarisatie om erachter te komen waar depressieve docenten tegenaan lopen en wat hen helpt.
Hanneke noemt de bedrijfsarts: die moet volgens haar eerder ingeschakeld worden. En niet met het idee: wanneer kan iemand zo snel mogelijk weer aan het werk? “Ook al is er een lerarentekort en is de druk hoog; het gaat erom wat de docent op dat moment nodig heeft.” In de zorg voor docenten op school valt volgens Kolijn een boel te winnen. “Er is een zorgcoördinator voor leerlingen en een schoolpsycholoog, maar niet voor leraren. Dat is toch vreemd?”
Kolijn zou graag zien dat er anders naar psychische aandoeningen wordt gekeken. Op scholen heerst nu te vaak nog een mentaliteit van: schouders eronder, doorbijten, bijna vakantie.
En openheid naar de leerlingen toe? Schneider van Mind Korrelatie zegt daarover: alleen als de omgeving veilig voelt. “Je ziet helaas dat docenten die zich kwetsbaar opstellen, soms kunnen worden weggepest. Het is belangrijk dat de docent ook daar begeleiding bij krijgt en het team achter zich heeft.”
Anna heeft er lang over nagedacht. Wel vertellen aan de studenten? Of toch niet? “Ik heb het uiteindelijk wel met ze gedeeld. Dat zorgde voor een band. Ik denk dat, als je op scholen meer openheid wilt, je als docent daar het beste mee kunt beginnen. Op die manier komen er vanzelf meer gesprekken en komt er een sfeer van begrip. Een depressie is geen zwakte, het is een signaal dat je teveel van jezelf vraagt.”
Heb jij vragen over zelfmoord? Stichting 113 Zelfmoordpreventie: 0900-0113 Openingstijden: 24 uur, 7 dagen per week