- blad nr 7
- 1-7-2019
- auteur . Overige
- Opinie
Lesgeven volgens stappenplan is een schrikbeeld
Bewezen effectief onderwijs bestaat niet, schrijft onderwijsonderzoeker en lerarenopleider Isabelle Diepstraten. Je kunt niet aan een paar knoppen draaien met garantie op succes. Het enige wat vaststaat is dat leren draait om de relatie tussen leraar en leerling.
Tijdens een vergadering van de Openbare Universiteit zag ik hoogleraar Paul Kirschner en andere hoogleraren een paar jaar geleden tegen elkaar opboksen. Allemaal waren ze overtuigd van hun ‘ware’ kijk op onderwijswetenschap en dat zijn ze nog steeds.
Kirschners pleidooi voor onderwijs op een wetenschappelijk fundament staat in de belangstelling. De Onderwijsinspectie schrijft in haar jaarlijkse rapport ‘De staat van het Onderwijs’ dat de overheid leraren, schoolleiders en besturen kan helpen om het onderwijs evidence based of evidence informed te verbeteren. Volgens de inspectie houden vernieuwende scholen niet goed bij of hun veranderingen effect hebben. Een pleidooi voor ‘evidence based’ onderwijs komt vaak neer op een pleidooi voor vrij traditioneel onderwijs.
In het manifest ‘Onderwijs om (te) vormen’ heeft Rob Martens, een van Kirschner’s opponenten van destijds, zijn tegengeluid laten horen. Alleen al die hooglerarenstrijd maakt duidelijk dat binnen de onderwijswetenschap geen eenduidige visie bestaat, laat staan dat de ‘waarheid’ te vinden is. Ook de wetenschap is niet waarden- en belangenvrij.
Er is ongelooflijk veel bekend over wat bewezen werkt en wat niet werkt, zegt Kirschner in De
Volkskrant. Kwalijk, want ik hoef hem niet uit te leggen dat ‘echt’ bewijs niet geleverd kan worden. Daarvoor is experimenteel onderzoek nodig, waarin je iets uittest in de ene groep en vergelijkt met een controlegroep die exact gelijk is, binnen exact dezelfde context. Scholen lenen zich niet voor zulke experimenten, gelukkig maar. En het is ook niet mogelijk. Onderwijs is altijd contextgebonden. De instructie van de ene leraar kan bij een andere leraar of met een andere intonatie al anders uitwerken. En bekijk het ook eens vanuit het perspectief van leerlingen en studenten. Hun leren is niet te reduceren tot een leerpsychologisch- of breinproces, maar onlosmakelijk verbonden met wat er speelt in hun leven. Al is de bewezen effectieve instructie nog zo effectief, het werkt toch anders uit als je net met ruzie van huis bent weggegaan of denkt aan een opmerking die een klasgenoot net over je jurk heeft gemaakt.
Praktijk
Natuurlijk weten leraren en opleiders uit onderzoek en praktijk dat sommige dingen meestal beter werken dan andere dingen, maar ze weten ook dat je niet aan een paar knoppen kunt draaien met garantie op succes. Het ontbreken van die zekerheid en daarmee kwetsbaar zijn, is volgens de Belgische hoogleraar Geert Kelchtermans de kern van het lerarenberoep.
Als het aan Kirschner ligt, leren we leraren het directe instructiemodel aan en dan komt het goed. Niet dus. Onderwijs is uitproberen, en ja, soms gaat dat met vallen en opstaan. Dat hoort erbij en wordt niet veroorzaakt doordat leraren en lerarenopleiders het onderzoek naar ‘wat werkt’ niet kennen, maar doordat elke leerling en elke situatie anders is.
Innovaties mislukken niet, omdat leraren en opleiders wetenschappelijke studies niet kennen. Integendeel, juist hun ervaring dat onderzoeken niet de een-op-een oplossing leveren toont aan dat zij professionals zijn.
En ja, hun kennis is gebaseerd op meer dan het jaar in jaar herkauwen van hetzelfde onderwerp, in dezelfde tijdschriften op dezelfde congressen. Goed onderwijsonderzoek is geworteld in de praktijk en heeft de laatste jaren veel aandacht gekregen op scholen en lerarenopleidingen en binnen zogeheten academische werkplaatsen waar leraren, lerarenopleiders en onderzoekers samenwerken.
Schrikbeeld
‘Evidence based’ onderwijs bestaat niet. Goed onderwijs maken dat past bij de context van dat moment is het hart van het leraarsberoep. Daaruit halen leraren hun energie en dat is maar goed ook. De situatie in de Verenigde Staten, waar leraren op veel scholen gereduceerd worden tot uitvoerders van een elders bedacht lesstappenplan, moet voor iedereen toch een schrikbeeld zijn. En ik zie het nu soms hier al: leraren die plichtmatig openen met de doelen van de les en trouw het directe instructiemodel volgen. Maar dat is niet wat onderwijs tot goed onderwijs maakt.
Voordat we oordelen over onderwijsvernieuwingen moeten we ons afvragen: ‘Waartoe leiden we op?’ Tot mensen die feitjes opdreunen of tot kritische wereldburgers die zelf problemen analyseren? Ik hoop dat we het als samenleving accepteren dat we voor de meeste zaken geen pasklare oplossingen hebben.
Met dit alles beweer ik niet dat zelfgestuurd en gepersonaliseerd leren de oplossing is, ook niet vanuit het perspectief van jongeren zelf. Dat ze in hun vrije tijd toegang hebben tot een oneindige hoeveelheid keuzes, wil niet zeggen dat ze daar op school ook op zitten te wachten. Op wat werkt in het onderwijs is geen simpel en eenduidig antwoord mogelijk. ‘Onderwijs blijft een compromis van tegenstrijdige opvattingen en belangen’, schrijft historicus Piet de Rooy in zijn geschiedenis van het onderwijs in Nederland. Dat onderwijs krijgt vorm en betekenis in de relatie en dialoog tussen leraar en leerling. In de kwaliteit van die relatie moeten we investeren. Dat vergt meer leraren en meer tijd voor die relatie, waarbij we allemaal weer eens wat vaker de pedagogische en sociologische bril mogen opzetten.
Isabelle Diepstraten is onderwijsonderzoeker en is lerarenopleider bij Fontys Hogeschool Kind en Educatie. Dit artikel is een ingekorte versie van een blog dat verscheen op haar website http://isabellediepstraten.nl