'Een fusie geeft wel rust in de tent'

De leefwerkschool Eigenwijs werd in 1982 in Nijmegen opgericht door een groep idealistische ouders, universitaire medewerkers en studenten. Maar de vijftig jongeren die de school nu telt, zitten er niet omdat hun ouders er idealen op nahouden. De meesten zijn zorgleerlingen. De gemeente Nijmegen heeft Eigenwijs steeds gefinancierd, maar wil daar nu mee stoppen. Eigenwijs voert daarom fusiegesprekken met de lokale zmok-school. "Als we maar kunnen blijven werken zoals we nu werken."

Vlakbij de hoofdingang van de school staat een medewerker op een trapje. Hij hangt stoelen op die in felle kleuren zijn beschilderd. Aan het plafond. "Hier moet je niet op zitten", zegt de medewerker terwijl een collega de volgende stoel aanreikt. "Dit is pure kunst."
Deze school doet zijn naam eer aan. Graffiti op de gangmuren, krokettenbakkende jongeren in het keukentje en op de ramen van de klaslokalen plakkaten met de tekst 'hier mag worden gerookt'. Zoals deze school zul je niet snel een tweede vinden. Nu niet tenminste. In de jaren zeventig en begin jaren tachtig werden meer scholen uit de grond gestampt waar leerlingen leraren met 'jij' aanspraken en ook invloed hadden op de gang van zaken. Sommigen heetten net als Eigenwijs 'leefwerkschool'. Onderwijs staat niet los van het leven, redeneerden de oprichters, integendeel: onderwijs, leven en werken zijn een geheel.
Eigenwijs is een van de weinige die de verzakelijking in het onderwijs heeft overleefd. Leraren heten er nog altijd medewerkers en leerlingen heten jongeren. "Termen als leraar en leerling gebruiken we liever niet. Die hebben een heel traditionele lading. Zo van: ik weet alles en ik geef mijn kennis wel even door", zegt Frits Muller, beleidsmedewerker en docent aardrijkskunde en maatschappijleer.
Een lerarenkamer kennen ze niet op Eigenwijs. De medewerkers zitten in de pauzes samen met de jongeren in een van de twee donkere, rokerige jongerenlokalen. De jongeren hebben inspraak via de werkvergadering, waarin medewerkers en jongeren een even grote stem hebben. Jongeren maken zelf een keuze uit het vakkenaanbod en kunnen ook verzoeken indienen voor nieuwe vakken. Zo is er op Eigenwijs bijvoorbeeld een tarotlokaal bij gekomen. Willen jongeren aan het eind van het jaar examen doen in een vak dan worden ze daar in een examengroep op voorbereidt. Maar het doen van (staats-)examen is niet verplicht. "Het halen van een diploma vinden wij niet zo interessant", zegt Thérèse van Bakel, beleidsmedewerker en mentor van meerdere jongeren op Eigenwijs. "Wij vinden het belangrijker dat jongeren hier op eigen benen leren staan, dat ze zelfstandig keuzes kunnen maken en daar ook verantwoordelijkheid voor kunnen dragen."

Zweetvoeten
Eigenwijs is in 1982 opgericht. De school was een initiatief van ouders, medewerkers en studenten van de naburige Katholieke Universiteit Nijmegen. Ze vonden het gangbare onderwijs te onpersoonlijk. Ze wilden kinderen de mogelijkheid geven in hun eigen tempo en vanuit hun eigen belevingswereld onderwijs te volgen. Eigenwijs was aanvankelijk ook een basisschool, maar na conflicten tussen ouders en medewerkers is het basisonderwijs anderhalf jaar na de oprichting afgestoten.
Op dit moment kun je op Eigenwijs alleen voortgezet onderwijs volgen, zowel op vmbo-, havo- als vwoniveau. Maar de vijftig jongeren die de school vandaag de dag telt, zitten er niet omdat hun ouders er idealen over onderwijs op na houden. Bijna allemaal hebben ze sociaal-emotionele problemen. Ze hebben het thuis en op school vaak niet makkelijk gehad. Een deel woont inmiddels op zichzelf, sommigen in een kraakpand of antikraak. Voor die laatste groepen heeft de school een douche en een wasmachine bij de toiletten. "Ik zeg altijd: je gaat niet voor zweetvoeten naar Eigenwijs", zegt Van Bakel. "Als je leven op rolletjes loopt, dan kun je het best volhouden in het reguliere onderwijs. Het merendeel van de jongeren hier heeft al heel wat achter de kiezen. Negentig procent werd gepest op school."
Eigenwijs heeft zich in de loop van de tijd ontwikkeld tot een school waarin jongeren worden opgevangen die in het reguliere onderwijs niet op hun plek zijn. Ze zijn tussen de 14 en 20 jaar. Een brugklasser komt er niet in. Van Bakel: "Wij zijn een school voor jongeren die het op een reguliere school niet redden. We gaan er dus vanuit dat ze het eerst een paar jaar geprobeerd hebben."
Elke nieuwe jongere heeft een proeftijd van drie maanden. Maar het gebeurt niet snel dat iemand in die periode van school wordt gestuurd. "Wij hebben een lange adem", zegt Van Bakel. En Muller voegt eraan toe: "In feite zijn wij al een vangnet. Als het hier niet lukt, waar moeten die jongeren dan heen?"
Op Eigenwijs heeft elke jongere een eigen mentor. De mentor heeft tweewekelijks een gesprek met de jongere die hij of zij onder z'n hoede heeft. Ook als het goed gaat. "We kijken in zo'n gesprek niet alleen of iemand wel elke dag is komen opdagen. We vragen ook hoe het thuis is of hoe het gaat met samenwonen. En we bespreken hele praktische dingen: kun je rondkomen, dat soort dingen. Omdat het hier heel kleinschalig is, zie je elkaar elke dag. Dan heb je al snel een vertrouwensband." Een mentor van Eigenwijs is ook een beetje een hulpverlener. Als het nodig is, helpt Van Bakel jongeren ook bij hun zoektocht naar huisvesting.
Eigenwijs wil jongeren in de eerste plaats een veilige omgeving bieden. Pas als je goed in je vel zit, kun je presteren, redeneert Van Bakel. In haar eigen woorden: "De polder moet eerst worden drooggelegd." Ondanks of misschien juist dankzij de vrijheid die ze krijgen, doet vrijwel iedereen op Eigenwijs examen. Gemiddeld een derde van de jongeren op vmbo-, een derde op havo- en een derde op vwo-niveau. "Ik raad het ze ook aan om examen te doen", zegt Van Bakel. "Kijk, ik vond de middelbare school ook niks, maar het is wel de poort naar leuke vervolgopleidingen. Of je moet het leuk vinden om de rest van je leven vakken te vullen bij de Albert Heijn. Dat kan natuurlijk ook."

Nummer zoveel
Het is woensdagmiddag en rustig op Eigenwijs. Af en toe passeert een groepje jongeren, maar de meesten zijn de deur uit vanwege projecten buiten de deur, zoals sport en spel of lassen. In een leeg klaslokaal zit Josje, gebogen over een dik boek met een glimmende kaft. Ze is even terug op Eigenwijs, maar eigenlijk hoort ze er niet meer. Vorig jaar haalde ze haar vwo-examen, nu studeert ze medicijnen aan de Nijmeegse universiteit. Ze kwam vandaag naar Eigenwijs om een paar bekenden gedag te zeggen en koos een rustig lokaal uit om even te studeren. Ze moet erg wennen aan de massaliteit op de universiteit. Dat is wel even wat anders dan ze op Eigenwijs gewend was. "Hier ben ik Josje, daar nummer zoveel."
De klaslokalen van Eigenwijs zijn stuk voor stuk piepklein. Er kunnen hooguit vijf jongeren en een medewerker in. Dat is ook wel de maximale grootte van de groepen waarin les wordt gegeven, zegt Muller. Hij is afkomstig uit het reguliere middelbaar onderwijs. De kleinschaligheid van de leefwerkschool trok hem aan; hij wilde nu eens echt aandacht kunnen geven aan leerlingen die dat nodig hebben.
De meeste lessen worden gegeven door vrijwilligers met een lesbevoegdheid. Veel van hen kwamen binnen via een Melkert-baan, tegenwoordig ID-baan. "We hebben te maken met een beschadigde groep jongeren. En dan werken we hier met gesubsidieerde plaatsen," zegt Van Bakel met verontwaardiging in haar stem. "Mensen zijn altijd heel enthousiast over wat we doen, maar ervoor betalen: ho maar."
Belangrijkste geldschieter is de gemeente Nijmegen. "We worden nu betaald uit allerlei gemeentepotjes en dat gaat niet zonder slag of stoot", zegt Muller. Die afhankelijkheid van de gemeente maakt Eigenwijs kwetsbaar. Want de gemeente vindt het wel mooi geweest. Het gros van de leerlingen komt niet eens uit Nijmegen. "De gemeente heeft ons gemaand in gesprek te gaan met de Johan Visserschool hier in Nijmegen. Als we samengaan met die school kunnen we geld krijgen uit de pot voor speciaal onderwijs van het ministerie."
De Johan Visserschool is een zmok-school voor voortgezet speciaal onderwijs met 210 leerlingen. "Aansluiting bij die school kan alleen als wij een aparte afdeling blijven", vindt Muller. "Onze jongeren hebben weliswaar vergelijkbare problemen, zoals gedragsstoornissen en aanpassingsproblemen, maar door een gemiddeld hogere intelligentie gaan ze anders met die problemen om." De Johan Visserschool is verspreid over vijf locaties en dat vindt Muller positief. "Ik verwacht dat wij bij een samengaan in ons eigen gebouw kunnen blijven zitten. Voor onze jongeren is dat belangrijk. Je moet jongeren met gedragsproblemen niet onderbrengen in grote groepen." Muller zal ook opgelucht zijn als de medewerkers van Eigenwijs eindelijk een behoorlijk salaris krijgen. "Dan hoeven we niet meer elk jaar te denken: hoe zal het volgend jaar gaan. Dan komt er rust in de tent."
De eerste onderhandelingsgesprekken zijn binnenkort. Muller, Van Bakel en hun collega's zien die gesprekken met spanning tegemoet. Sommigen vrezen dat een samengaan met de Johan Visserschool ten koste zal gaan van de eigenheid van hun school. "Als we maar kunnen blijven werken zoals we nu werken," zegt Muller. Maar Muller en Van Bakel willen de onderhandelingen niet ingaan met een gevoel van achterdocht. "We willen met een open mind gaan praten", zegt Van Bakel. "Als we ons gelijk schrap zetten, komen we nergens." En mochten de onderhandelingen nergens toe leiden, dan is er nog geen man overboord, gelooft Muller. "Als er nou onoverkomelijke problemen blijken, dan denk ik niet dat de gemeente erop zal staan dat we samengaan. Ik geloof niet dat ze het zo hard zal spelen."
De medewerkers van Eigenwijs zijn al een keer op bezoek geweest bij de Johan Visserschool. Van Bakel is er over te spreken. "Ik voelde bij de medewerkers daar dezelfde betrokkenheid bij jongeren als wij hier hebben. Dat vind ik belangrijk: dat mensen betrokken zijn bij wat ze doen, niet alleen maar werken omdat er nu eenmaal brood op de plank moet komen."

Geen buitenbeentje meer

Marieke (16) zit nu een half jaar op Eigenwijs. Ze bereidt zich voor op het staatsexamen havo. Dit jaar wil ze in drie of vier vakken examen doen, volgend jaar in de resterende vakken. Op de middelbare school die ze tot voor kort bezocht, was ze een buitenbeentje. "Ik vind kleren bijvoorbeeld helemaal niet belangrijk. Ik doe altijd maar wat aan. Op de andere school kreeg ik daar steeds opmerkingen over. Dan zeiden ze: je ziet er stom uit. Zoiets."
Marieke voelt zich thuis op Eigenwijs. Niemand kijkt haar na, want iedereen heeft wel wat. "Als je hier zegt: ik kan vanmiddag niet want ik moet naar de psycholoog, vindt niemand dat gek. We praten met elkaar zelfs over wat we vinden van onze psychologen. Op mijn oude school kon ik daar echt niet over beginnen. Dan drukken ze meteen een stempel op je."
Op Eigenwijs hebben jongeren een broertje dood aan autoriteit. De medewerkers herkennen dat. Zo was Thérèse van Bakel, die op Eigenwijs veel jongeren begeleidt, jarenlang actief in de kraakbeweging. Marieke voelt zich mede daardoor op haar plaats. "Op de andere school stonden de leraren ver boven je. Ik geloof niet dat dat systeem bij mij past. Ik wilde niet veranderen voor de rest van de school." Op Eigenwijs kan Marieke ook niet altijd doen waar ze zin in heeft. Ze wordt geacht deel te nemen aan het grootste deel van de projectbijeenkomsten die 's ochtends plaatsvinden. Ongeacht haar lesrooster, is ze verplicht minimaal twintig uur per week op school te zijn. Maar dat vindt ze geen punt. Zolang ze maar niet te veel wordt gepusht. "Je kunt hier zelf kiezen hoe je je school wilt doorlopen. Daar voel ik me goed bij. Ik word er niet toe verplicht om examen te doen. Ik kies er nu zelf voor."