• blad nr 18
  • 19-11-2016
  • auteur R. Sikkes 
  • Redactioneel

 

Verdwenen achterstandsgeld moet terugkomen

Basisscholen zien hun achterstandsbudget verschrompelen, nu veel minder kinderen in aanmerking komen voor extra gewicht. Min honderd miljoen tot nu toe. Vollere klassen op achterstandsscholen zijn het gevolg. Er wordt daarom gewerkt aan een nieuwe gewichtenregeling. Komt het geld terug?

De verheffing van het arbeiderskind was een breed gedragen onderwijsideaal, van links tot rechts, van openbaar tot confessioneel. Scholen kregen extra geld op basis van het opleidingsniveau van de ouders, later ook op basis van het land van herkomst van de ouders. Met intensief onderwijs kleinere klassen of extra taallessen moest de achterstand zo veel mogelijk worden ingelopen. In 2009 veranderde de gewichtenregeling en werd alleen het opleidingsniveau van de ouders maatgevend. Het effect? Desastreus.
Vanaf 2011 daalde het aantal kinderen dat voor een gewicht van 0,3 of 1,2 in aanmerking komt samen met 32 procent. Van bijna 200 duizend naar iets meer dan 133 duizend. Maar lang niet al die leerlingen komen door een drempel in de subsidiestroom in aanmerking voor het achterstandsbudget. En omdat het aantal leerlingen met een gewicht daalt, halen steeds minder scholen die drempel [zie kader ‘Gewichtenregeling nu’].
In 2010 kregen 2600 scholen achterstandsbudget, in 2015 nog maar 2100, al spelen daarbij fusies en opheffing een rol. Hoe dan ook, de drempel werkt als een extra versnelling op de verlaging van het achterstandsbudget. Het aantal kinderen waarvoor daadwerkelijk geld wordt uitgekeerd daalt met nog eens 5 procent extra. Alles bij elkaar hebben de scholen die achterstandsgeld kregen van de ongeveer 400 miljoen euro nog maar 300 miljoen over. De komende jaren gaat daar nog eens 50 miljoen van af.
Bovendien heeft de verandering niet gedaan waarvoor deze bedoeld was: zorgen voor een betere spreiding over het land. In de oude regeling telde mee of de ouders oorspronkelijk uit het buitenland kwamen. Gemeenten met veel migrantenkinderen hadden daar baat bij, maar veel Nederlandse achterstandskinderen vielen buiten de boot. Dat moest anders. Maar wat blijkt: het aantal kinderen met het gewicht 0,3 meestal Nederlands daalt veel harder dan de leerlingen met gewicht 1,2 meestal migranten. Van de bedoelde herverdeling naar achterstandskinderen op het platteland is dus niets terecht gekomen.

Budget verschrompelt
Zo verschrompelt het budget van het ooit veelgeprezen onderwijsachterstandenbeleid. Scholen moeten personeel af laten vloeien, de klassen worden groter. En achterstandsbestrijding is keihard nodig, zegt de Onderwijsraad. In 2013 pleitte het adviesorgaan ervoor om de omvang van het achterstandsbudget op gelijk niveau te houden. ‘De onderwijsachterstanden van doelgroepleerlingen zijn hardnekkig en behoeven onverkort aandacht’, staat in het advies Vooruitgang boeken met achterstandsmiddelen. Dat is dus niet gelukt: er gaat alleen maar geld af. Naar de staatskas.
Langzaam maar zeker is dat besef ook doorgedrongen in politiek Den Haag. Dikke rapporten van WRR en het Sociaal en Cultureel Planbureau laten zien dat de tweedeling tussen lager- en hoger opgeleiden groeit. Het CBS laat bovendien zien dat meer dan 400 duizend kinderen opgroeien in armoede. Veel meer dus dan de groep die geld krijgt uit de gewichtenregeling.
In het najaar van 2015 heeft staatssecretaris Dekker het CBS gevraagd om criteria voor een nieuwe gewichtenregeling te ontwerpen. In een voorstudie herhaalden wetenschappers het belang van een stevig beleid. ‘Zonder achterstandsbeleid kan er zonder meer vanuit worden gegaan dat de achterstandsverschillen aan het einde van het basisonderwijs veel groter zouden zijn.’ Wel moet het doelgericht zijn. Zo boekten taalprojecten en schakelklassen succes, maar was de ‘brede school’, de beoogde samenwerking van allerlei instanties rond opgroeiende kinderen, een dure mislukking.

Hoeveel geld
Hoe moet een nieuwe gewichtenregeling er dan uit gaan zien? Moet etniciteit terugkomen als norm, zoals sommige wetenschappers bepleiten. Of taaltesten bij jonge kinderen? Een postcodebeleid op basis van gemiddelde inkomens? Intelligentietesten? Nog steeds het opleidingsniveau? Wat het ook wordt, zo laat het CBS in de voorstudie weten, daarna volgt een politieke beslissing: Hoe wordt het geld verdeeld over de scholen?
Er hoort nog een vraag bij die het CBS niet stelt. Hoeveel geld wordt er verdeeld? Want de afgelopen jaren is er dus honderd miljoen van het budget verdwenen. Staatssecretaris Dekker wil de nieuwe gewichtenregeling invoeren in schooljaar 2018-2019. Tegen die tijd zijn er weer tientallen miljoenen weg. Ondertussen wordt het achterstandsbeleid vermomd. Het zijn vooral migrantenleerlingen die doorkleuteren: ze hebben het extra jaar vanwege hun taalachterstand hard nodig. Of ze worden ondergebracht in speciaal onderwijs als probleemkind. Het maakt één ding duidelijk: de verdwenen miljoenen zijn hard nodig om achterstandskinderen een goede start te geven.


Gewichtenregeling nu
• Een leerling telt voor 1,2 extra als beide ouders maximaal basisonderwijs of speciaal onderwijs hebben gehad.
• Ook als dat voor één ouder geldt en de andere maximaal vmbo heeft of twee jaar mavo, havo of vwo valt hun kind in de categorie 1,2.
• Wanneer beide ouders vmbo of twee jaar ander voortgezet onderwijs hebben gehad, telt hun kind voor 0,3 extra mee.
• Als één of beide ouders meer onderwijs hebben genoten, dan komt er geen extra geld bij.
Voorafgaand aan de toekenning is er een drempel. Het totaal aan leerlinggewichten moet 6 procent bedragen, anders krijgt een school niets. Een school met honderd leerlingen moet twintig leerlingen met gewicht 0,3 tellen om geld te krijgen. De gedachte daarachter is dat je een paar achterstandskinderen binnen de gewone formatie moet kunnen opvangen.

Paul Jungbluth; Standaardrecepten zijn handig
De solidariteit met kansarmen in de Nederlandse samenleving is minder geworden. Dat zegt Paul Jungbluth, een socioloog die aan de universiteit van Maastricht de laatste jaren onderzoek deed naar achterstandskinderen in Zuid-Limburg. “Het ging altijd over achterstandskinderen, nu over kansen die mensen in achterstand zelf moeten pakken”, zegt Jungbluth. “Doe je dat niet als achterstandskind of als ouder, dan is het eigen schuld dikke bult. In het onderwijsdebat lijkt het steeds meer alsof achterstandsgroepen lastpakken zijn, die niet willen en ons maar op kosten jagen. Maar het verheffen van deze groep is belangrijker voor de economie dan de aandacht voor gymnasia of plusklassen.”
Als achterstandskinderen beter worden opgeleid, dan hebben ze meer kans op werk en dus inkomen, aldus Jungbluth: “Ook eenvoudige banen zijn niet zo eenvoudig meer, je hebt een hoog niveau van basisvaardigheden nodig. Wanneer leerlingen dat niet hebben, is de kans op werkloosheid veel groter. Dan moet je dus wel heel zeker weten dat er niet meer in zat. Als jouw school dan niet op niveau ligt, dan deelt de hele regio mee in de schade van zwak onderwijs. Het bestrijden van kansenongelijkheid behoort daarom volgens mij een erezaak te zijn voor schoolbestuurders. Dat was de reden om te laten zien dat de verschillen tussen scholen zo groot zijn.”
In het essay De prijs van zwak onderwijs pleit Jungbluth voor een verdere standaardisering van het onderwijs. Waarom? “Meer protocollen helpen”, legt hij uit. “Natuurlijk is er standaardisering die tot rampen leidt, maar er is ook standaardisering die garant staat voor tijdig ingrijpen en die hoge kwaliteitsnormen garandeert. Als mijn beeld klopt, dan verkeert het leraarsberoep op het niveau van een huisarts van veertig jaar geleden, vaak meer kunstenaar dan professional. Net als de diagnostiek bij een huisarts, is lesgeven een ingewikkeld maar wel voor te structureren vak. Dus is het handig om standaardrecepten te volgen: vermoed een leraar dyslexie, meld een kind dan aan voor de check, determineer de soort of oorzaak, volg de aangegeven remedie en laat het resultaat checken. We kunnen protocollen maken voor wat het beste werkt op basis van best available knowledge. Uiteindelijk moet je waarmaken dat bij ieder die dat nodig had, ook werkelijk de stappen zijn gezet waarvan het nuttig effect bekend is, ongeacht wie daar toen voor de klas stond. Echt professioneel ben je pas als je aanpak dezelfde is als die van je beste collega.”

Haagse Scholen: vollere klassen
Vollere klassen, minder leraren, assistenten en conciërges. “De afgelopen vijf jaar hadden wij 38 procent minder achterstandskinderen. Dat is de voornaamste oorzaak geweest van onze financiële problemen”, vertelt Peter Mouthaan, controller van De Haagse Scholen, het openbaar basis- en speciaal onderwijs in Den Haag.
Omdat etniciteit niet meer meetelt en ouders te hoog zijn opgeleid om als achterstandsgroep mee te tellen, raakte de school tussen 2011 en 2015 in totaal 5,4 miljoen euro kwijt. Een aantal scholen haalde de drempel niet meer en raakte het volledige achterstandsbudget kwijt.
“Veel ouders uit oost- en midden-Europa hebben wel voortgezet onderwijs gehad, maar hun kinderen hebben gewoon een flinke achterstand. De problemen zijn echt niet minder dan vroeger, maar we krijgen wel minder geld.” Zo staan er bijvoorbeeld maar liefst zeven Haagse postcodegebieden in het rijtje van armste buurten van Nederland.
“We zijn vorig jaar bij alle politieke partijen langsgegaan om ze te wijzen op onze situatie.” Mouthaan hoopt dat een nieuwe gewichtenregeling een oplossing brengt. Want al lijkt de grootste klap voorbij, als de gewichtenregeling blijft zoals die nu is, zal het aantal achterstandskinderen en de inkomsten uit die post voor het openbaar onderwijs in Den Haag zeker met nog eens 10 procent dalen.

[Grafic –Stripje?]
Bron DUO
1. Leerlingdaling
2010 2015

1.534.713 1.443.068 -6%
Het aantal leerlingen in het basisonderwijs daalt al jaren....
2. Achterstandsleerlingen

Gewicht 2010 2015
0.3 111.670 70.203 -37%
1.2 84.733 63.704 -25%
...maar door de andere regels bij de gewichtenregeling, daalt het aantal leerlingen dat als achterstandskind geldt, vier tot zes keer zo snel...

3. Bekostigde achterstandsleerlingen
Gewicht 2010 2015
0.3 68.209 39.729 -42%
1.2 76.128 53.398 -30%
...en door een drempel in de regeling krijgen scholen voor steeds minder leerlingen daadwerkelijk budget.
Eventueel tweede grafiek, provincies en grote steden (gegevens reeds bij Typetank)


Op aob.nl staan uitgebreide cijfers over de terugloop van de leerlingenaantallen en achterstandsleerlingen.


Dit bericht delen:

© 2023 Onderwijsblad. Alle rechten voorbehouden
Het auteursrecht op de artikelen in dit archief berust bij het Onderwijsblad, columnisten of freelance-medewerkers. Het citeren van delen van artikelen is toegestaan, mits met bronvermelding. Volledige overname, herplaatsing of opname in andere publicaties is slechts toegestaan na overleg met de hoofdredacteur via onderwijsblad@aob.nl Indien het gaat om artikelen van freelancers zal hiervoor een bedrag in rekening worden gebracht.