Hype of blijvertje?

Mindmappen is razend populair in het basisonderwijs. Maar let op, want het maken van een goede mindmap is moeilijker dan het lijkt. “Ik zie veel gepruts.”

“Oké, jongens, we gaan op een missie naar Mars. Daar maken we een mindmap over. Roep maar.” De leerlingen van groep 8 van basisschool de Esdoorn in Elst beginnen meteen hardop te associëren: 'planeten', ‘de zon', 'zuurstof', 'ruimteschip', 'eten'... Leerkracht Ed van Uden noteert alles op het bord.
De leerlingen maken vaker mindmaps, en Van Uden ook. Sterker nog: hij is er helemaal gek van. "Ik maakte acht jaar geleden kennis met mindmaps, toen wij het International Primary Curriculum invoerden." Bij deze onderwijsvorm werken de leerlingen samen aan onderzoeksopdrachten en daarbij wordt ook gebruikgemaakt van mindmaps. "Ik dacht meteen: wat is dit, zeg?! Dít is hoe ik zelf denk, dit is hoe ik informatie wil ordenen en weergeven, dit past echt bij ons onderwijs."
Wat Van Uden zo aanspreekt in mindmaps is de visuele weergave van de informatie. Want een mindmap bestaat niet louter uit woorden, het is de bedoeling dat je er ook tekeningen en plaatjes bij zoekt, of die zelf maakt. "Je onthoudt informatie sneller en langer aan de hand van een afbeelding. Met woorden en plaatjes benut je allebei je hersenhelften."
Neem een mindmap over woordsoorten, zegt Van Uden. “Bij 'voegwoord' had een van mijn leerlingen een plaatje van een metselaar geplakt die bezig was met de voegen van een bakstenen muur. Zo'n plaatje blijft hangen, het zorgt voor verankering."

Woordweb
Van Uden is niet de enige leraar die mindmaps gebruikt in zijn les. Mindmaps zijn op dit moment razend populair, zeker in het basisonderwijs. "Je zag het op de NOT", zegt trainer Ruud Rensink van - onder andere - www.mindmap.nl. "Maar helaas wordt een mindmap nogal eens verkeerd gebruikt. Of er wordt niet alles uitgehaald wat erin zit."
De eerste valkuil is dat plaatjes en afbeeldingen soms ontbreken. Rensink: "Mijn kinderen gingen enthousiast naar school, omdat ze daar voor het eerst een mindmap zouden gaan maken. Ze kwamen teleurgesteld thuis: papa, het was gewoon een woordweb."
Niet dat er iets mis is met een woordweb, vinden Rensink en Van Uden. Het is een manier om van één woord, al associërend, op verwante woorden te komen. Dat kan helpen bij bijvoorbeeld de start van een project, zoals de Missie naar Mars, of gewoon bij het vergroten van je woordenschat. Maar het is de eerste stap naar een mindmap, en niet het eindresultaat.
"De tweede stap is dat je die woorden gaat clusteren", zegt Van Uden. "Wat hoort bij elkaar? Bij de Missie naar Mars krijg je dan bijvoorbeeld een cluster van 'planeten', een cluster met 'reis', en eentje met 'leven'. Daarna volgt de derde stap: het aanbrengen van een hiërarchie in de informatie. Van Uden: "Je begint met een berg informatie. Die ga je opdelen in kleinere stapels en vervolgens leg je bij elke stapel het belangrijkste bovenop. En daarna zoek je er plaatjes bij - dát is een mindmap."
Overigens, er is niet één soort mindmap. Van Uden onderscheidt er twee: een mindmap 'in' en een mindmap 'out'. Bij een mindmap 'in' ligt de informatie vast: een studietekst, het sprookje van Roodkapje. "Daar kun je niet zelf extra personages bij gaan verzinnen. Je gebruikt de mindmap gewoon om feiten uit je hoofd te leren, het doel is niet om tot nieuwe ideeën te komen."

Eén woordje per tak
De andere soort mindmap, de mindmap 'out', vindt Van Uden veel interessanter. Want daarbij kom je, zoals bij de Missie naar Mars, tot nieuwe inzichten: elke tak triggert tot uitbreiding en aanvulling. "Na de eerste stap gaan de leerlingen aan de slag om onderzoeksvragen te stellen en te beantwoorden. En die antwoorden kun je dan ook weer in je mindmap zetten. Aan het einde van het project, na een week of zes, heb je dan een monsterlijke mindmap aan je muur, waar alles in staat wat er geleerd is."
Een mindmap moet wel voldoen aan strikte regels, zoals: maximaal één woordje per tak. Van Uden: "Ik gaf laatst een training waarbij de deelnemers moesten mindmappen over hun vakantie. Een deelnemer schreef bij één tak: 'Lekker werken in de tuin'. Ja, dan ben je al snel uitgeassocieerd. Noem die tak gewoon 'tuin'. Die kun je dan splitsen in ‘ontspanning' en 'werk'. En werk kun je weer splitsen in 'nieuw' en 'onderhoud'. En onderhoud in 'maaien', 'wieden', 'snoeien', enzovoort. Zo kwamen we uiteindelijk op 35 associaties."

Lelijk en mislukt
Tweede regel bij mindmaps is dat ze gezamenlijk óf persoonlijk zijn. En een persoonlijke mindmap is niet of nauwelijks overdraagbaar, zegt Yorick Saeijs, adviseur bij Onderwijsmaakjesamen.nl. "Ik heb zelf een mooie mindmap gemaakt voor breuken, kommagetallen en percentages. Leerkrachten willen daar vaak een kopietje van, om uit te delen in de klas. Maar de kracht van een mindmap is dat je er zelf over nadenkt. Zoek zelf een afbeelding die voor jou precies in beeld brengt wat ‘50 procent’ is. Dat maakt het waardevol."
Gezamenlijke mindmaps zijn wel waardevol als ze ook gezamenlijk gemaakt zijn. Saeijs: "Er stelde laatst iemand voor om de notulen van een vergadering als mindmap te verspreiden. Maar dat heeft geen zin: als je er niet bij was, snap je er niets van. Een mindmap maak je in je eentje of met zijn allen. Je geeft hem niet door."
Met dat laatste is trainer Rensink het niet eens. "Ik word regelmatig ingehuurd om van bijeenkomsten notulen te maken, in de vorm van een mindmap die ook door anderen kan worden gelezen en begrepen. Maar dat is wel een aparte vaardigheid."
De derde regel: het maken van mindmaps kost veel tijd. "Ik kom wel eens een les tegen waarbij de vierde opdracht is: maak ook nog even een mindmap", zegt leerkracht Van Uden. "Stop dan maar, want een mindmap maak je niet zomaar even. Als je dat als vierde opdracht van een les moet doen, ben je na afloop echt kapot."
"Het maken van een goede mindmap kost enorm veel tijd", zegt ook trainer Rensink. Maar die investering is het dubbel en dwars waard. "In het voortgezet onderwijs ben je tien procent van de tijd kwijt met het maken van aantekeningen en negentig procent van de tijd met blokken: het in je hoofd stampen van die aantekeningen."
Bij mindmaps is dat andersom. Rensink: "Het maken van een mindmap kost negentig procent van de tijd, en daarna weet je het, je hoeft hem niet meer uit je hoofd te leren. En je onthoudt bijna alle informatie omdat je door de plaatjes steeds je mindmap weer voor de geest kunt halen."
De laatste jaren zijn er - leve de digitalisering - ook apps en programma's op de markt waarmee je zelf mindmaps kunt maken. "Dat heeft zijn voordelen", vindt adviseur Saeijs. "Je kunt je mindmap makkelijk tussentijds aanpassen en het ziet er gelikt uit." Maar hij geeft toch de voorkeur aan zelf tekenen. “Een mindmap hoeft niet mooi te zijn. Ik sprak laatst een leerling die vertelde dat haar mindmap lelijk was en dus mislukt. Maar aan de hand van die ‘lelijke' tekening kon ze wel precies vertellen wat die mindmap weergaf. Doel bereikt."

Geen trucje
Grote vraag is nu of de mindmap een blijvertje is. Van Uden hoopt van wel. “Mindmappen past uitstekend bij hedendaags leren. Je triggert de creativiteit van kinderen, je leert ze de juiste vragen te stellen en daar zelf de juiste antwoorden bij te zoeken. De leerlingen worden zo eigenaar van hun leerproces."
Maar als mindmappen een blijvertje is, laat het dan wel goed gebeuren, vindt trainer Rensink. "Het is geen trucje dat je even toepast. Je hebt discipline nodig om het je eigen te maken. Ik verzorg er, naast korte trainingen, niet voor niets een vijfdaagse masterclass over."
Van Uden - inmiddels ook mindmaptrainer en schrijver van Leer mindmappen voor kids - gaf laatst ook een cursus, van één dagdeel. "Maar dan nog komen er cursisten binnen die denken: kunnen we echt wel vier uur lang over mindmappen praten? Die cursisten merken dan vanzelf hoe mooi, maar ook hoe intensief en moeilijk het mindmappen kan zijn."
En dat zouden meer mensen zich moeten realiseren. Van Uden: "Er wordt veel geprutst. Ik zie mindmaps zonder plaatjes en zonder enige structuur. Terwijl er geen gestructureerder model is dan een mindmap. Een mindmap heeft pas echt effect als je begrijpt hoe het werkt en waarom het zo werkt. Pas dan benut je de kracht ervan."

{noot}

Meer over mindmaps:
www.mindmap.nl
www.onderwijsmaakjesamen.nl
www.edvanuden.nl