Ambachtslieden spelen een essentiële rol

Kleinschalige vakopleidingen hebben het moeilijk. Hun kosten zijn hoog, de animo onder jongeren om er een vak te leren is gering. Minister Bussemaker besloot tot een reddingsplan.

Het practicumlokaal van de Zwolse opleiding tot worstmaker lijkt welhaast een moderne versie van Rembrandts schilderij ‘De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp’. Druk gebarende mannen en vrouwen in witte jassen staan gebogen over metalen snijtafels. Een tribune in het lokaal biedt uitzicht op de werkzaamheden, alsof elk moment het volk kan toestromen om te zien hoe deze moderne chirurgijns hun dissectie uitvoeren. Het moge duidelijk zijn: op een varken, dat straks tot worst gedraaid zal worden.
De vergelijking is niet eens louter visueel treffend. De leerlingen van de opleiding tot worstmaker hebben wel meer gemeen met het oude gilde van medici: ze beschouwen hun vak als een ambacht dat ze tot in de puntjes willen verfijnen. Het is een kleine wereld van ‘vakidioten’, waarbij de ambachtelijkheid niet zelden van vader op zoon of dochter wordt doorgegeven.

Constante vraag
Er was en is constant vraag naar ambachtslieden (onder andere pianotechnici, glazeniers, tandtechnici, uurwerkmakers, schoenmakers), maar de opleidingen houden het hoofd maar net boven water. Dat was aanleiding voor minister Bussemaker van Onderwijs om ze vanaf dit jaar structureel 75 miljoen euro toe te kennen. Het moet enig soelaas bieden voor de vaak hoge materiaalkosten (denk bijvoorbeeld aan de opleiding tot zilversmid) en de dure gespecialiseerde apparatuur en machines. En niet te vergeten: het geringe aantal leerlingen.
Toch leek het extra geld (en het beter bereikbaar maken van de opleidingen door mbo’ers onder de achttien jaar een OV-kaart te geven) niet overal een afdoende stelpende pleister op de wonde. Zo dreigde de Dutch HealthTec Academy, een Utrechtse mbo-school voor kleinschalige ambachtelijke beroepen in de gezondheidstechniek, alsnog opgeslokt te worden door een groot roc. Dat was een zure appel voor de Academy, waarvan het belang vier jaar geleden door premier Rutte nog welhaast juichend werd benadrukt, toen hij het ‘paradepaardje’ van de ambachtelijke opleidingen bezocht.

80.000 banen
De Academy is een voorbeeld van hoe bedrijfsleven, brancheverenigingen en het onderwijs met elkaar samenwerken en het voortbestaan van een aantal ambachtelijke beroepen trachten te behouden. Ze haalden opleidingen als schoenmakerij en orthopedische techniek juist weg van een groot roc, om ze in de Academy te voorzien van aangepaste lokalen (met bijvoorbeeld speciale hygiënemaatregelen bij de opleiding tandtechniek) en machines die op maat zijn gemaakt voor de practicumlokalen - zaken waaraan het bedrijfsleven fors bijdroeg bij oprichting van de school. Dat deze situatie al zo’n vier jaar na opening weer terug zou gaan naar af, ging er bij docenten, leerlingen, directie en de brancheverenigingen niet in. Inmiddels is er hoop op een oplossing en zal intensieve samenwerking met mbo Amersfoort de vakopleidingen voor de toekomst moeten behouden.
Dat is van belang omdat ze, hoe kleinschalig ook, een essentiële rol spelen in de maatschappij en de economie, zegt Jos ter Haar. Hij is branchemanager bij SVGB, een kenniscentrum dat zich inzet voor het behoud van ambachtelijke beroepen (en hun opleidingen). “Zeldzame specialistische beroepen mogen dan individueel gezien kleinschalig zijn, gezamenlijk nemen ze een bijzonder waardevolle positie in op onze arbeidsmarkt, in de economie en samenleving”, zegt hij. Naar schatting leveren de circa honderd ambachtelijke beroepen een jaarlijkse omzet van zo’n elf miljard euro op. En werk is er genoeg. Ter Haar: “Naast omzet leveren de zeldzame specialistische beroepen circa 80.000 banen, óók in economisch moeilijkere tijden.”

Niet alleen boeken
Allemaal aan het worstmaken, leerbewerken en meubelmaken dus, meent ook Ronnie Poeste, docent aan de eerdergenoemde opleiding tot slager-worstmaker aan SVO vakopleiding food in Zwolle. De opleiding begon in 1926 als slagersschool, maar biedt inmiddels onder andere opleidingen aan tot visspecialist, poelier en groenteman. Poeste: “De waardering voor goed vakwerk komt gelukkig steeds meer terug. We merken dat ook hier op school, waar de aanmeldingen weer zijn toegenomen. Het was best even spannend toen ik een paar jaar terug constateerde dat ik met vier leerlingen het jaar in zou gaan. Dit jaar heb ik er achttien.”
Volgens de docent is het voor zeer specialistische opleidingen van levensbelang dat ze niet versnipperd raken in grote onderwijsmolochs. “We hebben te maken met heel toegewijde leerlingen. Niet dat we daarin uniek zijn, maar hun opleiding behoeft heel korte lijnen. Ons onderwijs komt niet alleen uit boeken, maar kennis wordt ook onderling doorgegeven. ‘Mijn vader doet dat zó’, hoor je dan. Er moet letterlijk en figuurlijk ruimte zijn voor kennisvergaring. Soms zitten we hier tot lang na de eindtijd in het lokaal nog te discussiëren en een andere keer zeg ik: Wegwezen, ga het thuis maar toepassen in de slagerij.”
Het belang van kleinschaligheid in dit onderwijs beaamt ook leerling-worstmaker Stefan Tinnevelt (24). “Wij zijn geen jongens van negen tot vijf, die verloren kunnen gaan in een massa. Ik app mijn docent gerust om tien uur ’s avonds over de worst die ik sta te maken. Kan dit erin? Hoe pak ik dat aan? Hij weet wie ik ben en waar ik vandaan kom. Alleen zo kan ik mijn vak verfijnen: erover praten, ideeën uitwisselen. Dat is niet gebaat bij algemene lestijden en roosters.”

{bijschriften of iets dergelijks}
Tandtechniek
In Utrecht, aan de Dutch HealthTec Academy, wordt de opleiding tandtechniek aangeboden. De vraag naar tandtechnici neemt in de nabije toekomst hoogstwaarschijnlijk toe, onder andere door de vergrijzing. Tandtechnici leren kronen en bruggen maken, implantaten ontwerpen en volledige gebitsprothesen maken. Er is een tandartsentekort en de opleidingen hopen dat hun studenten prominenter in beeld kunnen komen om taken van hen over te nemen. Er zijn op dit moment zo’n 2012 ondernemingen binnen dit ambacht, dat het afgelopen decennium groei kende van 10 procent.

Slager-worstmaker
SVO vakopleiding food in Zwolle leidt onder andere slagers en slager-worstmakers op. Er is steeds meer belangstelling voor dat vak, hoewel Nederlanders gestaag minder vlees gaan eten. De kwaliteit van vlees wordt wel steeds meer gewaardeerd en beloond. We tellen nu zo’n 2500 zelfstandige slagers, waarvan het aantal innovatieve vaklieden lijkt te groeien, terwijl andere slagers sluiten. Je onderscheiden en eigen producten maken, lijkt dus van levensbelang.

Uurwerkmakers
De vakschool in Schoonhoven verzorgt onder andere de opleiding tot uurwerker. Die geeft goede perspectieven aan leerlingen. Ze leren er horloges en klokken repareren. De opleiding heeft een relatief constante belangstelling, maar de opleidingskosten zijn hoog. De bijdrage van Bussemaker moet soelaas bieden.