- blad nr 7
- 4-4-2015
- auteur . Overige
- Opinie
Privacybescherming in onderwijs onder de maat
Tekst Nicolien Groeneveld
De privacybescherming van leerlingen is onder de maat. Zo blijkt uit mijn onderzoek naar de privacybescherming bij het publiceren van foto’s in het basisonderwijs. Directies en schoolbesturen weten niet wat ze er, juridisch gezien, mee aan moeten. Uit navraag onder 47 basisscholen komt naar voren dat directies en schoolbesturen met de handen in het haar zitten. Daardoor komt de privacybescherming niet verder dan een summiere toestemmingsvraag op het inschrijfformulier en is een protocol in het geheel niet aanwezig. Ik vind dat dit anders moet.
‘Geeft u toestemming voor het maken van foto’s en/of filmbeelden en het publiceren daarvan op de website van de school, schoolkrant e.d.? ja/nee.’
Opvallend is dat deze vraag als laatste gesteld wordt op het inschrijfformulier. Doorgaans zelfs onder het kopje ‘overige’. Daarmee aangevend dat schooldirecties zich er wel bewust van zijn dat ze toestemming moeten vragen, maar toch enigszins een laconieke houding aannemen.
Bescherming
Scholen hebben ondubbelzinnige toestemming nodig van leerlingen (ouders) voor het maken en publiceren van foto’s. Dit volgt uit de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp). Zonder ‘noodzaak’ is het namelijk verboden om zomaar foto’s te maken, laat staan te publiceren. De schooldirectie moet actief vragen om deze toestemming. Deze kan niet impliciet worden gegeven. Temeer niet daar uit een foto altijd bijzondere persoonsgegevens zijn af te leiden waaronder ras en mogelijke gezondheid, bijvoorbeeld minder valide zijn. Een directie mag de toestemming niet aannemen op basis van stilzwijgen of deelname aan een activiteit.
Met een summiere toestemmingsvraag, zoals in de praktijk gebeurt, hebben de scholen de privacy van de leerlingen bij lange niet gewaarborgd. Er wordt door de scholen toestemming gevraagd voor het maken van beelden en het publiceren daarvan. Het publicatiemiddel wordt doorgaans omschreven als ‘website, internet, of schoolkrant e.d.’. Het is dus niet geheel duidelijk waarvoor de foto’s eventueel gebruikt worden. Worden de foto’s gebruikt voor alle mediamiddelen die een school ter beschikking staan? Of worden de foto’s slechts gebruikt voor een bepaald medium? Bij een geschil zal er ten eerste discussie ontstaan over de vraag waar nu precies wel of niet toestemming voor is gegeven door de ouders middels het invullen van het formulier?
Als het gaat om foto’s heeft men wettelijk gezien niet alleen te maken met de Wbp, maar ook met de auteurswet, het portretrecht. Dit recht biedt de geportretteerde, de leerling, het recht zich te verzetten tegen publicatie. Bij het portretrecht gaat het om een verschil tussen foto’s gemaakt in opdracht, zoals door de schoolfotograaf, en foto’s gemaakt zonder opdracht tijdens een schoolevenement bijvoorbeeld.
Protocol
Juist omdat zowel de Wet bescherming persoonsgegevens als de auteurswet van toepassing zijn op het fotograferen van leerlingen, heb ik een modelprotocol en toestemmingsformulier opgesteld waarin beide wetten als privacywaarborg zijn opgenomen. Het woord protocol roept allergische reacties op binnen het onderwijs, heb ik gemerkt. Toch is een goed en helder protocol het halve werk. Het biedt directie en leerkrachten een houvast binnen een duidelijk wettelijk kader. Er moet duidelijk aangegeven worden waarvoor de foto’s gebruikt worden. Is dat alleen binnen de school, bijvoorbeeld voor begeleiding, of worden de foto’s op een website gepubliceerd? Van welke activiteiten worden er foto’s gemaakt van de leerlingen? Wordt dit vooraf en per activiteit nog besproken met de ouders? Allemaal zaken die een rol spelen.
Het woord protocol mag dan allergie opwekken, nog allergischer wordt de reactie als de leerling of ouder de school beschuldigt van inbreuk op de privacy. De P van protocol moet gelezen worden als de P van pil tegen deze allergie. Zonder achterliggend en ondertekend protocol en inschrijfformulier, is de inbreuk namelijk direct te concluderen. Een protocol en het ontwikkelde inschrijfformulier dienen ter bescherming van de school, leerkrachten en het schoolbestuur en als privacywaarborg voor de leerlingen. Dus toch maar even slikken, deze pil.
Onder de 47 scholen was er slechts een school die een fotografieprotocol heeft opgesteld. Hierin wordt een onderscheid gemaakt tussen extern gebruik van foto’s en intern gebruik. Het gebruik en de uitleg van deze begrippen zijn in genoemd protocol echter niet eenduidig. Ook hierbij blijft het dus onzeker waarvoor nu wel of geen toestemming wordt gevraagd dan wel gegeven. Voor een schooldirectie is het van belang om helderheid te hebben in de begrippen en in de uitleg. Indien dit te lastig is, adviseer ik toch om een jurist naar het protocol te laten kijken. Op het moment dat er een geschil ontstaat, is het te laat. De school heeft dan het nakijken.
Inlogsysteem
Enkele scholen hanteren een inlogsysteem voor de schoolwebsite. Om op die manier te voorkomen dat iedereen toegang heeft tot de gegevens van de leerlingen. Scholen menen hiermee dat de schoolwebsite besloten blijft. In de jurisprudentie en literatuur zijn weliswaar de meningen nog verdeeld als het gaat over de mogelijke beslotenheid op het internet. Desondanks heerst de overtuiging vooralsnog dat beslotenheid op internet niet bestaat. Een website, zelfs indien slechts een selectieve groep gebruikers toegang heeft, wordt aangemerkt als openbaar. Dat betekent dat een school ook via deze weg geen bescherming biedt voor de leerlingen als het gaat om privacywaarborg.
De gegeven toestemming kan te allen tijde worden ingetrokken. Dat betekent dat de directie van de school de publicatie ongedaan moet maken en de foto’s van de website moet verwijderen indien de ouders of het kind daarom verzoeken. Daarover bestaat geen discussie. Op de inschrijfformulieren wordt hier niet over gesproken.
Vreemd, want een ouder en een leerling hebben dit recht en worden daarvan veelal niet op de hoogte gebracht. Een simpele manier om zowel de schooldirectie als de ouder en leerling hiervan bewust te maken, is om ieder schooljaar opnieuw toestemming te vragen. Men meent dat de gegeven toestemming op het inschrijfformulier voor de gehele schoolperiode werkt. Niets is minder waar. Een ouder kan op ieder moment de toestemming intrekken en moet daarom zeker de mogelijkheid krijgen om ieder schooljaar opnieuw te beslissen over het laten fotograferen en publiceren van de foto’s van hun kind.
{in vluchtkolom}
Mr. Nicolien Groeneveld is werkzaam als zelfstandig jurist en gespecialiseerd in privacyrecht.