Te luxe, te ruim

Amarantis, Roc Leiden en het Urkse Berechja College: drie noodlijdende mbo-instellingen waar de overheid de afgelopen jaren moest ingrijpen. Schoolbesturen die zich vertilden aan gebouwen. Over de grote risico’s bij vastgoed bestonden achttien jaar geleden al zorgen in de Tweede Kamer. Bij het wetsvoorstel om de huisvesting over te hevelen naar de mbo-instellingen. Toch stemde de Kamer vóór.

‘Ik hoop toch niet mee te maken in de tijd dat ik hier in de Kamer zit, dat een mbo-instelling failliet gaat’, zegt VVD-Kamerlid Clemens Cornielje aan het begin van het debat op woensdagavond 11 december 1996. Hij klinkt kritisch. Dit is het laatste debat voor de stemmingen. In zijn ogen is er onvoldoende zicht op de gevolgen van het wetsvoorstel. ‘De financiële gevolgen en risico’s zijn onvoldoende in kaart gebracht.’
Kabinet-Kok I – het eerste Paarse kabinet van PvdA, VVD en D66 – is ruim twee jaar aan de macht. Onderwijsminister Jo Ritzen (PvdA) verdedigt wetsvoorstel 24666, in technisch jargon de operatie-OKF (Omkering Kapitaal Financiering). Daarmee worden de schoolgebouwen in het mbo overgeheveld van het rijk naar de besturen zelf. Bij ‘grote broer’ het hbo is die overheveling al in gang gezet.
Het is de tijd van schaalvergroting, fusies en bestuurlijke zelfstandigheid. De 120 kleinere scholen die middelbaar beroepsonderwijs verzorgen, klonteren samen in regionale opleidingencentra. Met financiële vrijheid kunnen schoolbesturen bepalen wat het beste bij hún instelling past, zo is de gedachte. De lumpsum voor personeel en materieel krijgt er een derde, zware component bij: vastgoed.
De Kamer steunt dat uitgangspunt van harte. Maar er zijn wel vragen. Bureau Berenschot heeft in een rapport gewaarschuwd dat de overheveling gevaren met zich meebrengt: een instelling loopt met vastgoed substantiële risico’s die – als het misgaat – grote gevolgen kunnen hebben. Daarbij vergeleken vallen alle risico’s voor scholen tot dan toe ‘in het niet’. Het mbo krijgt ook nog eens een tamelijk verouderd gebouwenbestand in beheer; een flink deel van de instellingen worstelt op dat moment al danig met de exploitatie. En volgens Berenschot hebben schoolbesturen veel te weinig kaas gegeten van vastgoed. Is dat niet vragen om problemen?

Kennis in huis
‘Het eerste risico is het management’, betoogt Ritzen in het debat. ‘Wellicht is dat niet in staat goede afwegingen te maken. Misschien heeft men de neiging te luxe of te ruime huisvesting te kiezen. Ik ga ervan uit dat het management in de bve-sector even verantwoord optreedt als het management in andere sectoren.’
In de praktijk pakte het anders uit. Bij het fiasco van Roc Leiden wond de huidige PvdA-onderwijsminister Jet Bussemaker er laatst geen doekjes om: ‘Te grote focus op huisvesting, gepaard met gebrekkige professionaliteit op dit punt heeft de kwaliteit van het onderwijs in gevaar gebracht.’ Net als bij Amarantis een paar jaar terug. Met termen als ‘naief’, ‘amateuristisch’ en ‘megalomaan’ liet Bussemaker niets aan de verbeelding over.
In 2013 bracht de Onderwijsinspectie een rapport uit over het vastgoed in het mbo. Bij ruim een derde van de 29 onderzochte instellingen werden risico’s vastgesteld die samenhangen met vastgoed. Bij schoolbesturen die vanwege financiële problemen onder verscherpt toezicht staan, is de huisvesting soms ‘overdadig’. De gebouwen hebben meer onderwijsgeld gekost dan wenselijk zou zijn geweest.
Cees van Velzen, vastgoedkenner en docent aan de Hogeschool Leiden, houdt zich al lang bezig met vastgoed in het onderwijs. “Het is werkelijk onzinnig hoe megalomaan er af en toe mee wordt omgegaan. Natuurlijk helpt een bepaalde uitstraling, maar dat is altijd tijdelijk.”

Tegenkracht
Schoolbesturen zullen voortaan aan tafel moeten met grote commerciële partijen als banken om nieuwbouw te financieren, beaamt Ritzen tijdens het debat. Dat is nieuw. Maar die banken vormen een gezonde tegenkracht, betoogt hij. ‘Deze geldgevers zullen nauwkeurig nagaan of het geleende geld ook terugbetaald wordt. Er zijn countervailing powers.’
Maar het zijn juist óók geldverstrekkers die schoolbesturen in problemen brengen. Bijvoorbeeld als een bank een lening opeist nadat de vermogenspositie onder een zekere ondergrens is gezakt, zoals bij Amarantis gebeurde. En die vermogenspositie heeft niet per se te maken met het resultaat van onderwijsbeleid, maar wordt mede bepaald door abstracte boekhoudkundige waardebepalingen. Scholen steken zich diep in de schulden voor nieuwbouwplannen. Sommige instellingen hebben de afgelopen jaren tonnen of zelfs miljoenen moeten afboeken om ongewenste derivaten af te kopen.
Cees van Velzen: “Countervailing power is theoretisch aardig bedacht, maar het belang van een bank is van een totaal andere orde. Ze helpen om realistisch aan te kijken tegen de kosten en hoe je die kunt financieren, maar uiteindelijk willen ze gewoon geld verdienen. En ze weten er veel meer van dan schoolbesturen.” Adviesbureaus varen er wel bij.
De laatste jaren kloppen meer en meer scholen aan bij de staat als financier. Vaak pas wanneer er geldzorgen zijn, trouwens. Schatkistbankieren is in trek vanwege de aantrekkelijke voorwaarden, maar ook om te ontsnappen aan de mores van de bankenwereld.

Sluitingstijd
Terug naar die woensdagavond in december 1996. Na onderbreking voor een debat over de Hogesnelheidslijn wordt de behandeling van wetsvoorstel 24666 voortgezet. Er komen een financieel vangnet en een ‘knelpuntenpot’, maar die voorstellen moeten nog uitgewerkt worden.
De Kamervoorzitter wijst op de klok. Om elf uur zal hij afhameren, waarschuwt hij – het parlement moet zich nog houden aan een onverbiddelijke sluitingstijd. Toch, over de risico’s leven nog steeds vragen. ‘Er zijn veel punten overgebleven’, zegt CDA’er Jacob Reitsma. Hij wil daar eerst een reactie op en de week erna verder debatteren. Maar de coalitiepartijen zien het niet zitten om het debat over het weekend heen te tillen. De PvdA-woordvoerder is sowieso al tevreden met de antwoorden. VVD’er Cornielje niet. Hij wil meer zicht op de financiële gevolgen en wijst op de risico’s, maar wil het debat wel voor sluitingstijd afgerond hebben. Net als D66, dat ‘met alle kanttekeningen die vandaag gemaakt zijn’ toch akkoord gaat. Beide partijen dienen samen nog een motie in voor meer financieel inzicht, maar vaststaat dat ze de dinsdag erna voor zullen stemmen. Net als de rest van de Tweede Kamer.
Zijn de financiële probleemgevallen van de afgelopen jaren incidenten? Oud-minister Jo Ritzen pleit voor een ‘grondige studie’ om de gevolgen van de overheveling te evalueren. Of hij nog steeds achter de vastgoed-decentralisatie in het mbo van weleer staat, hangt af van die analyse. ‘Voorshands is de conclusie dat roc’s het niet zouden kunnen te snel getrokken’, mailt hij.
Ook Clemens Cornielje, tegenwoordig commissaris van de Koning in Gelderland, stuurt een mailtje. ‘Ik heb geen archiefmateriaal bij de hand om een inhoudelijke reactie te geven.’ Hij verwijst naar zijn bijdrage destijds.