Blinde vernieuwingsdrift

Er was niet genoeg geld om alle rekeningen te betalen toen Wubbo Wever een jaar geleden aantrad als bestuurder bij Wereldkidz. Een erfenis van zijn voorganger Leon de Wit, die de basisscholengroep meesleurde in een tomeloze vernieuwingsdrift en in een paar jaar tijd het banktegoed van 4 miljoen euro grotendeels opstookte. De problemen kwamen pas aan het licht toen de ambitieuze bestuurder vertrokken was. Waarom gingen de alarmbellen niet veel eerder rinkelen bij de toezichthouders?

Tekst Arno Kersten en Yvonne van de Meent Beeld Barbara Moget

Alleen al door die naam had er ergens een alarm moeten afgaan. Een schoolbestuur voor openbaar basisonderwijs dat zichzelf herdoopt tot ‘Wereldkidz’? Dat een merknaam laat ontwikkelen door een marketingbureau, Barnyard Creative Powerhouse, dat ook autodealers, makelaars en kaasmerken in de markt zet. Dure rebranding om het imago van de scholengroep op te krikken, terwijl de broekriem juist aangehaald moet worden en bezuinigingen in de klas voelbaar zijn.
De lancering van Wereldkidz in augustus 2012 is de meest zichtbare stap in een jarenlange en geldverslindende expeditie van schoolbestuurder Leon de Wit om zijn basisscholen om te toveren tot ‘maatschappelijke ondernemingen’, waarbij hippe onderwijsconcepten van bovenaf op de vijfhonderd medewerkers worden losgelaten. Terwijl de leerlingmarkt krimpt en de inkomsten dalen, worden er bakken met geld gestoken in onderwijsvernieuwingen, professionaliseringstrajecten en ict-faciliteiten. Een doodlopende weg, maar dat wordt pas duidelijk nadat De Wit vertrokken is.

Onbetaalde rekeningen
Op 13 maart 2013 wordt bestuurder De Wit uitgezwaaid met een symposium. Acht jaar lang was hij verantwoordelijk voor zo’n 24 openbare scholen in gemeenten als De Bilt, Zeist, Utrechtse Heuvelrug en Veenendaal. ‘Er ligt een goed fundament’, schreef hij de ouders van de vijfduizend leerlingen eind januari. Felicitaties en loftuitingen komen, heel werelds, voorbij via Twitter met een toepasselijke slogan: #DeWitBedankt.
Op het bureau van een schoolbestuur in Bolsward krijgt Wubbo Wever diezelfde maand een telefoontje uit Zeist. Amper een week eerder heeft hij getekend voor een nieuwe baan: vanaf 1 mei is hij de nieuwe bestuurder van Wereldkidz. Hij krijgt de interim-leiding aan de lijn. ‘We kunnen de nota’s niet meer betalen’, luidt de boodschap. “Op papier was er genoeg geld in kas, maar de depositorekening was leeg”, vertelt Wever.
Ook de raad van toezicht voelt zich overvallen. “Begin februari hadden we nog een financiële prognose ontvangen waarin stond dat het boekjaar 2012 afgesloten zou worden met een verlies van 1 ton”, vertelt voorzitter Henk Tulner. “Dat was natuurlijk niet de bedoeling, maar we hadden nog een buffer van 9 ton.” Tegenover die buffer stond een schuld van ongeveer 1,5 miljoen. “Dat wisten wij niet”, stelt Tulner. “Dat hoorden we pas later.”
Er lag namelijk nog een stapeltje onbetaalde rekeningen uit 2012. En in november en december waren geen pensioenpremies afgedragen. Die uitgaven kwamen in 2013 bovenop de normale betalingen.
Eind 2009 stond er, net als jaren ervoor, nog 4,3 miljoen euro op de bankrekening. Waar is dat geld gebleven? Hoe kan een schoolbestuur zich bijna ongemerkt zo in de nesten werken? En waarom hebben de Deloitte-accountants, de raad van toezicht, de Onderwijsinspectie en het ministerie van Onderwijs niet ingegrepen?
Het Onderwijsblad verdiepte zich in de jaarcijfers, strategische jaarplannen en begrotingen en sprak met betrokkenen, die lang niet allemaal met naam en toenaam genoemd willen worden. Wubbo Wever en Henk Tulner werkten mee aan deze reconstructie. Voormalig bestuurder De Wit, ex-controller Han van Popering, die van augustus 2011 tot mei vorig jaar bij Wereldkidz werkte, en Maarten Schoon, tot december vorig jaar voorzitter van de raad van toezicht, weigerden.

Maatschappelijke onderneming
Wereldkidz gaat nog gewoon door het leven als Stichting Openbaar Onderwijs Rijn- en Heuvelland (SOORH), als het in de greep komt van een vernieuwingsdrift. Onder leiding van De Wit wordt er gewerkt aan ambitieuze vergezichten voor de organisatie en het onderwijs. De scholen moeten zich gaan profileren als maatschappelijke ondernemingen, die vooroplopen in onderwijskundige vernieuwingen en toonaangevend zijn op ict-gebied. ‘Elke dag verleggen wij de horizon’, is het motto dat de beleidsplannen siert.
De cultuurverandering begint niet op de werkvloer, vindt De Wit, maar moet juist van boven gestuurd worden. Directeuren zijn de sleutel tot succes. Er heerst een top-downcultuur. Betrokkenen die met hem te maken hebben gehad, typeren De Wit als gedreven, maar ook als autoritair. Iemand die ver af staat van de werkvloer en die amper aanvoelt wat er in de klas gebeurt. Docenten die hem willen spreken, moeten zich tot hun directeur wenden.
Met ‘het internationaal georiënteerde adviesbureau CBE uit Amsterdam’ wordt al vanaf 2008 een trainingsprogramma opgetuigd voor het directorium, zoals de groep directeuren gaat heten. ‘Binnen Learning Groups ontwikkelen directeuren in teamverband hun persoonlijke leiderschapsvaardigheden en kritische reflectie’, aldus een jaarverslag. De scholing is er om directeuren te leren hoe ze ‘maatschappelijke veranderingen beter in onderwijsontwikkelingen op school’ moeten vertalen. Ze reizen in 2010 samen naar North Humberside in Engeland om zich te laten inspireren en werpen zich op het opstellen van ondernemingsplannen voor hun eigen basisschool.

Horizon
Dat is pas het begin. Wie de jaarverslagen van 2008 tot en met 2012 leest, duizelt het van de plannen, projecten en adviesbureaus. Projecten die – soms deels gesubsidieerd, meestal niet – zelden op deze schaal uitgevoerd worden binnen één schoolbestuur.
High Performance Schools, een cursusprogramma van CBE op zeven scholen, dat is gericht op de professionalisering van de schooldirecteuren. International primary curriculum, een programma voor zaakvakken dat is afgeleid van het curriculum op internationale scholen, begeleid door IPC en educatieve dienstverlener CED-Groep. Een programma voor ‘nieuwe netwerkers’, getiteld ‘21th Century Skills’, in samenwerking met Kennisnet, over eigentijds communiceren met sociale media. Balansleren, een integratie van onderwijs en kinderopvang. Een project voor ‘10- tot 14-jarige doeners’, waarin ‘praktisch en concreet lerende kinderen’ een doorlopend leerweg basisschool-vmbo werd aangeboden. De resultaten zouden onderzocht worden door CPS Onderwijsontwikkeling, maar daar kwam het niet van. Het project wordt na twee jaar opgedoekt omdat het niet in de regels van de inspectie past.
De innovaties kunnen niet zonder digitale ondersteuning. Alle klaslokalen krijgen een leasedigibord, er is een full service contract met de Limburgse ict-dienstverlener Stepco. De scholengroep geeft 1 miljoen euro per jaar uit aan ict. Alle materiële uitgaven rijzen ver uit boven het budget.
De horizon wordt ook letterlijk verlegd. Over de landsgrenzen kijken hoort bij de bestuurscultuur in Zeist. Een van de reizen die De Wit maakt, een CBE-trip naar China samen met onder andere toenmalig Boor-voorzitter Wim Blok, zorgt voor reuring. Er worden vragen over gesteld in de gemeenteraad van Utrechtse Heuvelrug. Toezichthouder Tulner vindt zo’n reis nog steeds goed te verdedigen. “Ik vind het helemaal niet onverstandig je neus eens buiten de deur te steken. In het bedrijfsleven is dat heel gebruikelijk. En die reis heeft hooguit vijfduizend euro gekost.”

Vuiltje
De bekostiging van het ministerie van Onderwijs voorziet uiteraard niet in zo’n lawine van vernieuwingsprojecten, met het bijbehorende consultancycircus. De exploitatie groeit scheef. Dat wordt erger als in 2010 de daling van het leerlingaantal doorzet. De inkomsten lopen terug en de werkgeverslasten stijgen. In plaats van een pas op de plaats te maken, gooit het bestuur er juist tonnen extra tegenaan voor advieskosten, externe inhuur en professionaliseringstrajecten. Bewust, in de hoop dat de scholen daarmee extra leerlingen zullen trekken. De vlucht naar voren heeft een hoog prijskaartje. Eind dat jaar blijkt 2,5 miljoen euro van de bankrekening opgemaakt. Het saldo is gekelderd van 4,3 naar 1,8 miljoen.
“Er is nog wel een vuiltje in financiële zin dat we moeten wegwerken”, zegt De Wit begin januari 2011 tijdens een nieuwjaarstoespraakje voor de directeuren. Het filmverslag is nog steeds op Youtube te vinden. Voor hij proost met een plastic glaasje bubbels legt hij de schuld bij de overheid. “Die weet ons steeds beter te voorzien van minimale middelen.” De broekriem aanhalen is het devies. Eén van de oplossingen wordt later dat jaar in het bestuursverslag toegelicht: de uitgaven voor personeel, die al onder het landelijk gemiddelde liggen, moeten nog verder omlaag. Anders zijn de ‘strategische beleidsdoelen’ niet te halen.
Terwijl de financiële stabiliteit afbrokkelt, lijkt de stichting aan de buitenkant nog best gezond. Er zijn weliswaar jaar in jaar uit te tekorten, maar die ogen niet overdreven groot. En de vermogenspositie lijkt solide. “Toen we vorig jaar naar de inspectie stapten om de financiële problemen te melden, zeiden ze daar: Wat komen jullie doen, alle stoplichten staan bij jullie op groen”, vertelt raad van toezicht-voorzitter Tulner.
Maar de jaarcijfers geven een vertekend en veel te rooskleurig beeld. Dat blijkt vooral uit de jaarrekening 2012, die met een halfjaar vertraging in november 2013 wordt goedgekeurd door de nieuwe accountant, PricewaterhouseCoopers. Wereldkidz moet onder meer 660 duizend euro afboeken omdat er openstaande rekeningen op de balans staan die bij nader inzien niet te innen zijn. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om lokalen en gymzalen die verhuurd zijn aan andere schoolbesturen en gemeenten, maar waarvoor nooit een rekening is gestuurd of een contract is opgesteld. Ook staan er declaraties bij het Vervangingsfonds open die te laat zijn ingediend. Op inventaris en apparatuur wordt 1,5 ton extra afgeboekt, omdat er te weinig is afgeschreven. En daarnaast zijn de exploitatietekorten de afgelopen jaren steeds ‘verzacht’ door tonnen aan boekhoudkundige meevallers.

Forensisch onderzoek
Het vertrek van Leon de Wit roept vragen op. In november 2012, rond de tijd dat de afdracht van premies wordt uitgesteld, weet hij dat hij collegevoorzitter wordt bij Nuovo, het Utrechtse openbaar voortgezet onderwijs. Is hij net op tijd het zinkende schip ontvlucht? Zijn de jaarcijfers in het verleden opzettelijk opgepoetst om toezichthouders zand in de ogen te strooien? En hoe zit het met controller Han van Popering, die niet lang na De Wit vertrok bij Wereldkidz, en een tijdje interim-controller werd bij Nuovo?
Dat wil de raad van toezicht uiteraard ook graag weten. Daarom kreeg Ernst & Young in mei vorig jaar de opdracht een forensisch accountantsonderzoek uit te voeren. Maar dat onderzoek werd gefrustreerd omdat Van Popering alleen aan het onderzoek wilde meewerken als Wereldkidz de advieskosten zou betalen die hij dacht te gaan maken, aldus Tulner. “Wij willen graag de onderste steen boven halen, maar het moet ons niet zoveel gaan kosten dat we alsnog omvallen”, legt de toezichthouder uit.
Ernst & Young kon nog wel in kaart brengen hoe de kas leeg raakte. Maar ook dat onderzoek wordt niet openbaar gemaakt, omdat geïnterviewden privacy is beloofd. Zelfs het geanonimiseerde onderzoeksverslag krijgt de gemeenschappelijke medezeggenschapsraad van Wereldkidz niet te zien.
Maar het is helemaal geen spannend rapport, verzekert Tulner. “Er staat niet veel meer in dan in de jaarrekening 2012.”
“Er is geen geld verdwenen, er is alleen te veel geld uitgegeven aan onderwijs”, stelt Wever. “Ernst & Young heeft vastgesteld dat de rechtmatigheid van de uitgaven niet in het geding is. Als dat wel het geval zou zijn zou ik, als zoon van een politieagent, onmiddellijk aangifte doen.” Er is dan ook geen reden voor vervolgstappen, voegt Tulner eraan toe. “Dat hebben wij expliciet gevraagd, maar de onderzoekers zien daar geen enkele aanleiding voor.”
Voor de onderwijsinspectie is de kous nog niet af. De dienst heeft het Ernst & Young-rapport bij de raad van toezicht gevorderd en vervolgens een eigen onderzoek naar de financiële positie van Wereldkidz aangekondigd. “De informatie die wij hebben gekregen geeft niet voldoende antwoord op onze vragen”, laat een inspectiewoordvoerder weten.

Boosheid
Bestuursvoorzitter Wever kijkt liever vooruit. Hij heeft de financiële problemen het hoofd geboden door 23 arbeidsplaatsen te schrappen, alle investeringen uit te stellen en opnieuw te onderhandelen over de contracten met leveranciers. De komende jaren blijft het woekeren met geld, want de scholengroep wil weer meer reserves opbouwen. Dure consultants zal je bij Wereldkidz niet meer zien, en Wever en zijn directeuren doen niet meer mee aan buitenlandse reisjes.
Maar de echt pijnlijke consequenties komen, zoals altijd, vooral terecht in de klas. De gemiddelde groepsgrootte moet naar 26. “Dat is heel netjes”, vindt Wever. Maar het is wel drie leerlingen per klas meer dan het door OCW berekende landelijk gemiddelde.
De hele affaire zorgt voor een bittere nasmaak bij veel betrokkenen. Personeel en ouders blijven met vragen achter. Rachel Heinemann, betrokken ouder en sinds dit jaar voorzitter van de gemeenschappelijke medezeggenschapsraad: “Er heerst boosheid en frustratie omdat we geen openheid van zaken krijgen. De verantwoordelijken moeten aansprakelijk worden gesteld.”