‘Je mag best boos zijn’

Een steeds grotere nadruk op cijfers, protocollen en ranglijsten demotiveert leerkrachten en schaadt de ontwikkeling van kinderen. Het systeem moet op de kop. In vakmanschap en vertrouwen ligt de sleutel tot beter onderwijs, zo stellen docenten René Kneyber en Jelmer Evers in hun boek het Alternatief. “De leraar is aan zet.”
Tekst Daniëlla van ’t Erve Beeld Joost Grol

Het Alternatief is er. Het boek waarin docenten René Kneyber en Jelmer Evers zich afzetten tegen de afrekencultuur in het onderwijs én met een oplossing komen. Naast onderwijsexperts als Howard Gardner, Michael Fullan en Gert Biesta laten ze vooral ook veel leraren aan het woord. De verschillende bijdragen laten zien wat de schadelijke gevolgen zijn van de richting die de politiek het onderwijs opstuurt. Het marktdenken maakt van scholen bedrijven die zo goedkoop mogelijk zo hoog mogelijk rendement moeten behalen. Die resultaatgerichtheid leidt tot een heilloze bureaucratische verantwoording, waardoor het belang van de school voorop komt te staan, en niet dat van de kinderen. Het eindeloze meten leidt tot het klaarstomen van leerlingen om de toetsen goed te maken, en daarmee tot een verschraling van het onderwijs. En de rol van de leraar wordt gereduceerd tot die van uitvoerder, waardoor alle bezieling verdwijnt.
René Kneyber: “De sector is lamgeslagen. Leraren halen hun schouders op en voeren nieuw beleid gewoon uit omdat ze denken dat ze er toch niets tegen kunnen doen. Een voorbeeld zijn de kleutertoetsen: veel juffen klagen dat het allemaal niet goed is voor de kinderen, maar vervolgens nemen ze ze wel af.”
“Het boek is bedoeld om de beroepsgroep wakker te schudden”, vervolgt Kneyber. “Als je als leraar niet zelf verantwoordelijkheid neemt voor de kwaliteit van het onderwijs, blijft de deur altijd open voor mensen die jou gaan vertellen wat kwaliteit is.” En dat gaat steeds verder, waarschuwen de auteurs. Jelmer Evers: “Kijk maar naar Amsterdam waar een nieuw bureau de kwaliteit van de basisscholen gaat controleren. Net als de Onderwijsinspectie, maar dan nog intensiever. Het is totaal de verkeerde weg: de leraar wordt niets gevraagd en een angstcultuur is het gevolg.”

Radicaal anders
De oplossing ligt volgens de docenten in het sturen op vertrouwen en vakmanschap. Het onderwijs moet op de kop waar het gaat om zeggenschap: flip the system noemen ze dat. Nu staan bovenaan het ministerie, de inspectie, het bestuur, de schoolleiding en pas helemaal onderaan de leraren. Dat moet radicaal anders. Het geschetste alternatief gaat uit van collectieve autonomie: leraren zijn in teamverband zelf verantwoordelijk voor de school en het onderwijs. Ze benoemen en ontslaan zelf hun collega’s en hun managers, die dienstbaar moeten zijn aan de leraren in plaats van andersom. Ze bepalen zelf de salarissen en arbeidsvoorwaarden, het schoolbeleid en het programma. Om dit mogelijk te maken moet de overheid een innovatiepot instellen met 2 procent van het onderwijsbudget. Daarnaast moet de urennorm verdwijnen (meer kwaliteit in minder tijd) en de Onderwijsinspectie worden afgeschaft. Tot slot zouden leraren meer carrière moeten kunnen maken.
Passend onderwijs zou dan bijvoorbeeld heel anders worden aangepakt. Kneyber: “Wat zou het mooi zijn als je als team mag bepalen hoe het budget van de rugzakjes besteed wordt. Voorbeelden in Amerika laten zien dat een team dit kan. Met elkaar geven ze zelf het onderwijs zo vorm dat het elke leerling recht doet. Bij ons wordt dit gesprek onder leraren niet eens gevoerd. Docenten hebben niets te zeggen over budgetten, het lesrooster of de taakverdeling, terwijl dat wel nodig is om zorgleerlingen op te kunnen vangen. Een van de kritieken die we op dit boek kregen, is dat het niet gaat over leerlingen. Het punt is dat goed onderwijs valt of staat met de leraar.”
Een ander punt van kritiek op het boek is dat de uitwerking summier is. Hoe ontdek je zonder landelijke toetsen welke scholen gevaarlijk onder de maat blijven, vraagt Volkskrant-columnist Aleid Truijens zich bijvoorbeeld af. Kneyber: “Maar dat is nou precies waar het boek over gaat: die controle doet het vertrouwen in de leerkracht juist de nek om. In een cultuur waar leraren samen beslissen en overleggen, zijn toetsen of inspectie overbodig. Iedereen wil het beste voor een leerling en zal er alles aan doen om haar verder te brengen. Het vraagt een andere manier van denken.”

Blije, boze docenten
Duidelijk is wel dat leraren als eersten aan zet zijn om het geschetste alternatief te bereiken. “Het begint met kleine stapjes”, zegt Evers. “Veel onvrede komt doordat je je werk niet goed kunt doen of dat je dingen moet doen waar je niet achter staat. Durf die dingen op school aan te kaarten. Als je dat eenmaal hebt gedaan, ga je je vanzelf anders opstellen. Je mag ook best boos zijn. Als je wordt weggezet als zeikerd die altijd maar kritiek heeft, moet je ook daar keihard tegenin gaan. Dat kan best zonder die zeurderige toon, wij zien onszelf als blije, boze docenten.”
Het management staat volgens Kneyber best open voor verandering. “Op een congres reageerden bestuurders ontzettend enthousiast op ons verhaal, zij willen ook dat er beweging komt. Er is veel meer ruimte dan je denkt en soms moet je die gewoon nemen. Als ik mijn eigen methode wil gebruiken of strafregels wil hanteren, dan doe ik dat gewoon. Ik hoor wel of iemand het ermee eens is of niet. Veel docenten durven niet zelf beslissingen te nemen. ”
“Maar alleen van onderop gaat het niet lukken om dingen echt te veranderen”, zegt Evers. “Uiteindelijk zal de politiek een aantal systeemfouten, zoals de toetscultuur, moeten schrappen.” Kneyber: “Ja, maar als ze niet op dat idee komen, dan moet je dat opeisen en dat kan alleen maar met een sterke beroepsgroep en dat is nu niet het geval.”
De Onderwijscoöperatie zien ze daarvoor als beste optie. Evers: “Daarin zit al veel werk, maar het vergt wel aanpassingen. Op de eerste plaats zou het Lerarencoöperatie moeten heten en een veel transparantere, open organisatie moeten worden. Daarvoor moeten de vakorganisaties afstand nemen, anders kan de coöperatie niet autonoom genoeg functioneren en blijft het een tandeloze organisatie.”

@B1:René Kneyber is docent wiskunde op het Oosterlicht College in Nieuwegein. Jelmer Evers is docent geschiedenis op vernieuwingsschool Unic in Utrecht. Beide docenten hopen dat met dit boek het debat over goed onderwijs losbarst. Meepraten kan op www.goedwerkgids.nl.

{noot}
Het Alternatief - Weg met de afrekencultuur in het onderwijs!, door René Kneyber en Jelmer Evers, uitgeverij Boom, ISBN 9789.4610.596.42, €24,50.